در جوامع دموکراتیک و مردم‌سالار، آزادی گفتن مهم پذیرفته‌شده است که تا حدی از آن حمایت می‌شود. یقیناً سوال مهم این است که آزادی گفتن تا چه حد پذیرفته و حمایت می‌شود. در حالی که در برخی از جوامع از این آزادی به هر قیمتی حمایت می‌شود، برخی جوامع دیگر به هر بهانه‌ای جلوی انتشار کردن آزادانه مطالب را می‌گیرند. برای روشن‌تر شدن قضیه، باید ابتدا با مفهوم آزادی گفتن و محدودیت‌هایش آشنا شویم.
منظور از آزادی گفتن چیست؟
تعاریف مختلفی از آزادی گفتن ارائه شده است. به‌طور کلی این آزادی به‌معنی حق قانونی افراد برای گفتن نظرات و عقاید خود و جست‌وجوی آزادانه اطلاعات و نظرات گوناگون بدون هراس از سانسور یا برخورد قانونی است. بر پایهٔ اسناد قانونی مهم بین‌المللی، آزادی گفتن عبارت است از حق جست‌وجو، دریافت و انتشار کردن اطلاعات و ایده‌ها از هر نوعی و با هر وسیله‌ای.
در برخی از جوامع نظیر انگلستان، باور بر این است که همه مردم آزادند نظرات خود را بیان کنند، حتی اگر توهین‌آمیز باشند. با این‌حال، بیان توهین‌آمیز عواقبی را در پی دارد که باید به آنها دقت کرد.
🔗 بیشتر بخوانید: ۱۴ راه عملی برای کاهش استرس شنبه و آغاز هفته پرانرژی
به آزادی گفتن در قانون اساسی ایران هم اشاره شده است. در اصل ۲۴ قانون اساسی می‌خوانیم:
نشریات و مطبوعات در گفتن مطالب آزادند، مگر آنکه خللاً به مبانی اسلام یا حقوق عمومی باشند. تفصیل آن را قانون معین می‌کند.
اصل ۲۳ این قانون هم آزادی نظر را یکی از لوازم آزادی گفتن شمرده است:
🔗 بیشتر بخوانید: حافظه حسی چیست و چطور کار می‌کند؟
تفتیش عقاید ممنوع است و هیچ‌کس را نمیتوان به صرف داشتن نظر‌ای مورد تعرض و مواخذه قرار داد.
بر این مبنای، به‌نظر کارشناسان حقوقی، عقاید افراد جزو حریم خصوصی آنهاست و تا وقتی که آن را ابراز نکرده‌اند، فردی حق تفتیش آن را ندارد.
آیا آزادی گفتن جزئی از حقوق بشر است؟
اعلامیه جهانی حقوق بشر در سال ۱۹۴۸ میلادی توسط نمایندگان ۵۰ کشور از سازمان ملل متحد تصویب شد. آنها این عمل را در عکس‌العمل به جنگ جهانی دوم انجام دادند تا از وقوع مجدد این چنین درگیری‌های گسترده‌ای در سطح جهان جلوگیری کنند. در این اعلامیه، ۳۰ حق بشری تعیین شد. این حقوق به‌طوری وضع شده‌اند که متعلق به همه مردم جهان باشند و حق هیچ انسانی ضایع نشود.
🔗 بیشتر بخوانید: ۱۴ ترفند کاربردی برای تسلط بر بازی مافیا و تبدیل شدن به بازیکن حرفه‌ای
ماده ۱۸ و ۱۹ این اعلامیه بیشتر از همه با آزادی گفتن مرتبط‌اند. در ماده ۱۸ این اعلامیه می‌خوانیم:
هر فردی آزاد است تا به هر‌آنچه می‌خواهد معتقد باشد و به عقاید خود (از جمله عقاید دینی) عمل کند.
ماده ۱۹ این اعلامیه هم مقرر کرده است:
هر فردی حق دارد آزادانه عقاید خود را به هر شکلی که می‌خواهد بیان کند.
این مواد قانونی مبنای قوانین گوناگون حقوق‌بشری در سراسر جهان شدند. به‌عنوان مثال ماده ۱۰ قانون حقوق بشر بریتانیا از مواد قانونی اعلامیه حقوق بشر الهام گرفته شده است. این ماده قانونی به افراد حق آزادی گفتن بدون مزاحمت و برخورد اعطا می‌کند. با این‌حال، شرایطی را تعیین می‌کند که این آزادی را محدود می‌کنند. آزادی گفتن در ایران هم از اعلامیه جهانی حقوق بشر الهام گرفته شده است و در حقیقت آنچه در قوانینی همانند قانون اساسی و قانون مطبوعات می‌خوانیم، از همین اعلامیه جهانی سرچشمه گرفته‌اند.
عناصر حق آزادی گفتن
آزادی گفتن مفهومی کلی است که از آزادی‌های کوچک‌تر دیگر راه‌اندازی شده است. به باور کارشناسان حقوق ارتباطات، با بازدید این عناصر یا آزادی‌ها می‌توان گفت که در یک جامعه آزادی گفتن وجود دارد یا نه.
۱. آزادی راه‌اندازی عقاید و افکار
این آزادی مقدمه حق بیان افراد است. افراد باید بتوانند آزادانه فکر کنند تا در مرحله‌های بعدی افکار و عقاید خود را ابراز کنند. همان‌طور که در اصل ۲۳ قانون اساسی هم نوشته شده است، در این مرحله نمیتوان متعرض هیچ فردی شد.
۲. آزادی ابراز عقاید و افکار
تا وقتی که نتوانیم نتیجه را به فردی ابراز کنیم، فکر کردن چه سودی دارد؟ افراد یک جامعه در صورتی آزادی نظر و بیان دارند که بتوانند نتیجه افکار و نظریات خود را در اختیار سایرین قرار دهند. این افکار و نظریه‌ها تا وقتی که ابراز و نقد سازنده نشوند، مؤثر نخواهند بود.
۳. آزادی انتقال افکار به دیگران
افراد همیشه فقط نظریات خود را ترویج نمی‌کنند. امکان‌پذیر شما آن شخصی نباشید که نظری را بیان کرده باشید، اما علاقه‌مند به اشاعه آن باشید. آزادی انتقال افکار به دیگران از این حق شما حمایت می‌کند.
۴. آزادی تعیین مفاد بیان
مردم جامعه باید بتوانند آزادانه مضمون و مفاد آنچه را می‌خواهند بیان کنند، برگزینند. آزادی تعیین نوع بیان یعنی بتوانید انتخاب کنید که سخنان یا مطالب شما جنبه سیاسی دارند یا ادبی، هنری، تجاری یا مذهبی. نتیجه این انتخاب این است که در برخی از جوامع برای مثال از بیان‌های سیاسی زیادتر از دیگر بیانی‌ها حمایت می‌شود. بعضی اوقات هم بیانی‌های تجاری مقررات سخت‌گیرانه‌تری دارند.
۵. آزادی déterminer مخاطب
برای مثال اگر شما در صفحه شخصی خود در شبکه‌های اجتماعی مطلبی را انتشار دهید، مشمول قاعده حریم خصوصی می‌شوید و اصل بر این است که مخاطبان بدون اجازه شما آن را جایی انتشار نکنند. به این علت همه آزادند که مخاطب خود را انتخاب کنند، حق که طبق معمول در شبکه‌های اجتماعی زیادتر به رسمیت شناخته می‌شود.
۶. آزادی انتخاب وسیله بیان
فردی که مطلبی را بیان می‌کند، حق دارد وسیله بیان خود را انتخاب کند. ابزارهای بیان عبارت‌اند از رسانه‌های:
- چاپی؛
- صوتی؛
- صوتی‌تصویری؛
- چندرسانه‌ای.
در صورت انتخاب یکی از آنها توسط بیان‌کننده، فردی حق ندارد بدون اجازه آن را در جای دیگری انتشار دهد.
۷. آزادی دریافت بیان
برای شناسایی جوامع آزاد باید این نوع آزادی را بازدید کنیم. در جوامعی که سانسور شدید وجود دارد، این نوع آزادی نقض می‌شود.
۸. آزادی جست‌وجوی اطلاعات
برای آنکه بیانی سازنده و آزادانه داشته باشیم، باید به منابع اطلاعات معتبر دسترسی پیدا کنیم. در کشورهای گوناگون نظیر ایران قانونی به‌نام قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات تصویب شده است. در این قانون تلاش شده تا دسترسی به اطلاعات و محدودیت‌های مربوط به آن قانونمند شود.
محدودیت‌های آزادی گفتن چیست؟
هرچند آزادی نظر و بیان در اکثر کشورهای جهان اصول حقوقی پذیرفته‌شده‌اند، در هر کشوری محدودیت‌های خاصی دارند. در کل هر قاعده‌ای چه حقوقی و چه غیرحقوقی استثناهایی دارد و آزادی بیان هم همین‌طور است. برای مثال در بند دوم ماده ۱۹ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی برای این آزادی محدودیت‌هایی وضع شده است که وًیّنه‌اً تنها به حکم قانون و در صورت الزام تجویز خواهد شد. این محدودیت‌ها برای حمایت از این مواردند:
- حقوق یا حیثیت و اعتبار دیگران با مراعات موارد مذکور؛
- امنیت ملی یا نظم عمومی؛
- بهداشت جامعه؛
- اخلاق عمومی.
ماده ۲۰ این میثاق هم تبلیغ برای جنگ یا دعوت به تنفرملی، نژادی یا مذهبی را که محرک تبعیض، خصومت یا اعمال زور باشد، ممنوع بیان کرده است.
آزادی بیان در جمهوری اسلامی ایران و قانون اساسی، قانون مطبوعات، قانون مجازات اسلامی و نظایرشان محدودیت‌هایی دارد که عبارت‌اند از:
- امنیت ملی؛
- نقض حریم خصوصی افراد؛
- توهین و به‌کلمه-breaking حریم دیگران؛
- نقض حقوق مالکیت‌های فکری؛
- تبلیغات گمراه‌کننده؛
- اخلال در فرایند رسیدگی‌های قضایی.
محدودیت‌هایی که برای افراد جامعه‌ای کوچک همانند یک شرکت یا جامعه‌ای بزرگ‌تر همانند یک سرزمین وضع خواهد شد، باید شفاف و مشابه با شرایط آن جامعه باشند. این محدودیت‌ها باید از طریق فرایندهای تجدیدنظر مناسب حمایت شوند تا جلوی هرگونه سوءاستفاده احتمالی گرفته شود.
چرا آزادی گفتن مهم است؟
آزادی گفتن به دلایل بسیاری مهم است. بزرگ‌ترین علت وجود این حق بشری این است که دموکراسی بر هر چیز فرد دیگری برتری دارد. اگر نتوانیم آزادانه سخن بگوییم و با دیگران مباحثه کنیم، دیگر آزادی‌هایمان هم محدود خواهد شد. همه انسان‌ها نادرست می‌کنند و همه در مسیر زندگی یاد می‌گیریم که اشتباهات خود را اصلاح یا جبران کنیم. برای غنی‌تر کردن باور‌ها و نظرات خود نیاز داریم که به نظرات و دلایلهای ناموافق و متناقض با هم گوش دهیم. مباحث انتقادی بخشی اساسی از توانایی یادگیری انسان‌اند. این چنین مباحثی بدون آزادی مردم برای بیان عقاید و نظرات نامυχود خود اصلا به وجود نخواهند آمد. به این علت اختلاف‌نظرها می‌توانند سازنده باشند. تعداد بسیاری از ایده‌های تاریخ‌ساز در زمان خود با مخالفت‌های زیاد مواجه شده‌اند. دانشمندان و متفکران تعداد بسیاری همانند گالیله در زمان خود فهمیدن نشدند، اما امروز آنها را مهم و تحول‌آفرین می‌دانیم.
علاوه بر این، در صورتی که دلایلهای ناموافق یا نگرش‌های گوناگون کنار گذاشته شوند، لزوما به این معنی نیست که از بین رفته‌اند. این کار علته می‌شود افراد جامعه به جستجوی هم‌صدایان خود بروند و افرادی را اشکار کنند که نظریاتی همانند به آنها دارند. برخوردهای بازدارنده با نظرات نامufficient جهت می‌شود که مراجع بالاتر دچار نوعی پژواک شوند. در این حالت، آنها فقط نظراتی را می‌شنوند که همسو با نظرات خودشان است و گفتمان انتقادی شکل نمی‌گیرد. از نظر دیگر، بیان آزاد اجازه می‌دهد تا ایده‌ها به چالش کشیده شوند، تحول کنند و بهتر فهمیده شوند.
آزادی گفتن در اینترنت و شبکه‌های اجتماعی
زیادتر اوقات ما نظرات و اظهارات یا گفت‌و گوبرانگیز مردم را از طریق فضای مجازی می‌شنویم. به همین دلیل برسی نقش اینترنت و شبکه‌های sociales در مقاله آزادی گفتن اهمیت دارد. برخی اعتقاد دارند که اینترنت نقش مخربی در جامعه دارد و شبکه‌های اجتماعی همچون توییتر را برای فراهم کردنبری برای ترویج دیدگاه‌های مخرب و حتی برنامه‌ریزی برای دعوا به کشورها متهم خواهد شد.
رسانه‌های دیجیتال در آزادی بیان نقش مهمی دارند و باید تلاش کنند تا فعالیت‌های خطرناک روی پلتفرم‌هایشان انجام نشوند. برخی از شبکه‌های اجتماعی هم این کار را انجام داده‌اند. برای مثال در فیسبوک و توییتر اخبار جعلی بازدید خواهد شد. فیسبوک برای نگهداری امنیت کاربران و محافظت از آنها در برابر اطلاعات نادرست تدابیری دارد. این شرکت الگوریتم‌هایی را برای جست‌وجو ادعاهای نادرست یا اغراق‌آمیز در تبلیغات به کار گرفته است.
اینترنت؛ شبکه‌ای عمومی
یکی از مشکلات پیش روی قانون‌گذارانِ فضای مجازی در سراسر جهان این است که اینترنت شبکه یا فرومی عمومی است. فضای مجازی برای افرادی که نمی‌توانند صدای خود را به گوش جهانیان برسانند، بستری مناسب فراهم می‌کند. امروزه به‌جای اینکه فقط رسانه‌ها و روزنامه‌نگاران اطلاعات را مخابره کنند، شهروندان عادی هم تریبون آشکار کرده‌اند. این قضیه در موارد خاص، برای مثال وقتی که مقامات از قوت خود سوءاستفاده می‌کنند، زیاد اثرگذار است و قدرت شرح ماجرا از طریق فضای مجازی را نمیتوان دست کم گرفت. با این‌حال، اینترنت فضایی برای به اشتراک‌گذاری رایگان اطلاعات و ایده‌ها در شرایط عادی‌تر هم هست. برای مثال ویکی‌پدیا سایتی است که هر فردی از هر جای جهان می‌تواند در نوشتن، ویرایش و راستی‌آزمایی اطلاعاتش شرکت کند.
کلام آخر
آزادی گفتن یکی از حقوق بشری در جوامع و دنیای مدرن است. فهمیدن مفهوم و محدودیت‌های این آزادی به ما حمایت می‌کند که در احیای حقوق بشری خود موفق باشیم. وجود آزادی گفتن در جامعه نشانگر برقراری دموکراسی در آن است و به مردم حمایت می‌کند مسائل و علم روز را بهتر بیاموزند. خبر از نظرات موافق و نامufficient لازمهٔ یادگیری است. شما این‌طور فکر نمی‌کنید؟
دسته بندی مطالب
