اتانازی چیست؟ بررسی انواع، جایگاه قانونی و چالشهای اخلاقی مرگ با عزت, اتانازی یا مرگ با ترحم، مفهومی است که ریشه در واژگان یونانی یو (خوب) و تاناتوس (مرگ) دارد و به معنای پایان دادن به زندگی به شیوهای بیدرد و آسان برای افرادی است که درگیر بیماریهای لاعلاج و دردناک شدهاند. این موضوع همواره جنبههای حقوقی، پزشکی، اخلاقی و دینی پیچیدهای را در پی دارد و قوانین کشورها در قبال آن تفاوتهای بنیادین دارد.
تعریف و فلسفه اتانازی وقتی فردی به دلیل بیماری صعبالعلاج، ناتوانی جسمی شدید یا دردهای مزمن غیرقابل کنترل، کیفیت زندگی خود را به شدت از دست داده باشد، ممکن است درخواست پایان دادن به رنج خود را داشته باشد. در اینجا اتانازی به عنوان یک گزینه پزشکی و حقوقی مطرح میشود تا از طریق قطع درمانهای حیاتمدار یا اعمال مداخلههای فعال، مرگ را با حداقل رنج محقق سازد.
انواع اتانازی بر اساس اراده و روش اجرا تفکیک بر اساس رضایت بیمار اتانازی داوطلبانه بیمار با هوش کامل و اراده آزادانه، درخواست پایان دادن به زندگی خود را میکند.
اتانازی غیرداوطلبانه (تحمیلی) بیمار به دلیل بیحسی، کما یا مرگ مغزی قادر به ابراز نظر نیست و تصمیم بر عهده ولی قانونی، بستگان یا تیم پزشکی بر اساس منافع بیمار گرفته میشود. تفکیک بر اساس روش انجام اتانازی فعال انجام اقدام مستقیم برای gây مرگ، مانند تزریق داروهای سمی یا مواد کشنده. این روش بحثبرانگیزترین نوع است و در اکثر کشورها ممنوع محسوب میشود.
اتانازی غیرفعال خودداری از آغاز یا ادامه درمانهای حیاتمدار (مانند دستگاه تنفس مصنوعی، تغذیه لولهای یا داروهای حیاتضروری) تا مرگ طبیعی رخ دهد. این نوع در بسیاری از نظامهای حقوقی پذیرفتنیتر است. تفاوت اتانازی با کمک به خودکشی پزشکی نکتهای که اغلب باعث ابهام میشود، تمایز اتانازی با کمک پزشک به خودکشی است.
در کمک به خودکشی، پزشک تنها وسایل مرگ (مانند داروی سمی) را در اختیار بیمار قرار میدهد و خود بیمار عمل را انجام میدهد؛ در حالی که در اتانازی فعال، پزشک مستقیماً عامل gây مرگ است.
سیر تاریخی قانونیشدن اتانازی در جهان ریشههای کهن و سوگند بقراط مخالفان اتانازی استناد خود را به سوگند بقراط (۲۵۰۰ سال پیش) میکنند که در آن آمده من نه داروی کشندهای به کسی خواهم داد و نه در این باره مشورتی خواهم نمود. با این حال، طرفداران معتقدند فلاسفهای چون افلاطون در برخی آثار خود به حق انتخاب مرگ با عزت اشاره داشتهاند. حرکتهای قانونی در قرن ۱۹ و ۲۰ اولین قانون منع اتانازی در سال ۱۸۲۸ در نیویورک تصویب شد.
در انگلستان نیز از سال ۱۹۳۵ جنبشهای قانونیسازی با رهبری سی. کیلیک میلارد آغاز شد. نقطه عطف در قرن ۲۱، تصویب قانون در هلند (۲۰۰۱) و بلژیک (۲۰۰۲) بود. کره جنوبی نیز در ۲۰۰۹ حق مرگ با عزت را در پروندهای برای بیمار مبتلا به مرگ مغزی تایید کرد. استدلالات موافقان اتانازی مدافعان این رویکرد دلایل زیر را مطرح میکنند استقلال و آزادی انتخاب حق تصمیمگیری بر سر بدن و سرنوشت خود، از حقوق بنیادین انسان است.
حفظ کیفیت زندگی تنها خود بیمار میتواند میزان رنج و تحمل خود را بسنجد. مرگ با عزت اتانازی به فرد اجازه میدهد تا در لحظههای آخر عمر، کنترل و کرامت انسانی خود را حفظ کند. کاهش رنج اطرافیان شاهد بودن مرگ تدریجی و دردناک عزیز، بار روانی سنگینی بر خانوادهها میگذارد. توزیع بهینه منابع پزشکی تخصیص بستر، تجهیزات و داروهای گرانقیمت به بیماران دارای شانس بقا و تمایل به درمان. استدلالات مخالفان اتانازی ۱.
مک به آن حرام و نوعی قتل محسوب میشود. از منظر اخلاقی نیز، پذیرش اتانازی میتواند قداست حیات را در جامعه تضعیف کند. ۳.
چالش اهلیت تصمیمگیری بیمار تعیین اینکه بیمار در کمال عقل و بدون تأثیر افسردگی یا فشار تصمیم میگیرد، از نظر پزشکی-حقوقی بسیار دشوار است. ۴. خطر سوءاستفاده و فشارهای پنهان بیماران ممکن است تحت فشار احساس گناه (بار بودن بر خانواده یا هزینههای درمانی) به اتانازی رضایت دهند. نگرانی از انگیزههای مالی تیم درمانی یا سیستم بهداشت نیز وجود دارد. ۵.
تداخل با اختلالات روانی افسردگی و بیماریهای روانی میتوانند تمایل به مرگ را تقویت کنند؛ تشخیص تمایل واقعی از علائم بیماری دشوار است. ۶. شیب لغزنده به سمت خودکشی گسترده قانونیشدن برای بیماران لاعلاج ممکن است درازمدت به سازی خودکشی در جامعه منجر شود. ۷. امکان بهبود پزشکی تاریخ پزشکی شاهد معجزهها و بهبودهای ناگهانی است؛ اتانازی شانس این اتفاقات را از بین میبرد.
جایگاه اتانازی در نظام حقوقی ایران قوانین ایران بر پایه فقه اسلامی تدوین شدهاند. در فقه امامیه، خودکشی و قتل عمد هر دو حرام و مجرماند. اتانازی فعال داوطلبانه مصداق قتل عمد است (چون پزشک با قصد کشتن عمل میکند) و قصاص دارد، اگرچه انگیزه ترحم باشد. اتانازی غیرداوطلبانه نیز شبهه قتل عمد محسوب میشود. حقوقدانان به ماده ۲۹۱ قانون مجازات اسلامی (شبهه قتل عمد) و ماده ۳۶۵ (مصالحه و گذشت مجنیعلیه) استناد میکنند.
اگر بیمار رضایت دهد، پزشک از قصاص معاف است اما مجازات تعزیری (حبس) دارد. اتانازی غیرفعال (قطع دستگاهها با اجازه مرجع تقلید و تشخیص پزشکان) در موارد محدود و با شرایط سختگیرانهای نظیر مرگ مغزی قطعی، ممکن است مجاز باشد، اما نیاز به فتوی مرجع و حکم قاضی دارد. جمعبندی اتانازی یکی از چالشبرانگیزترین مباحث تقاطع پزشکی، حقوق و اخلاق است.
در حالی که کشورهایی چون هلند و کانادا با مقررات سختگیرانه آن را مجاز کردهاند، ایران و بسیاری از کشورهای اسلامی بر اساس مبانی شرعی و حفظ قداست حیات، آن را غیرقانونی میدانند. درک ابعاد مختلف این پدیده، نیازمند نگاهی فراتر از دو قطبی حق و باطل، و درک عمیق رنج انسانی، کرامت و مسئولیت اجتماعی است.
