با کاهش چشمگیر صادرات جنگنده‌های روسی در طول ده سال گذشته، چین در موقعیت استراتژیک بهتری برای پر کردن خلأ ناشی از کاهش نفوذ مسکو و ورود به بازارهای جدید قرار گرفته است. بررسی زمان‌بندی صادرات، نوع جنگنده‌های فروخته‌شده و بازه‌های زمانی مرتبط، کلید درک دینامیک این بازار است. در دوران جنگ سرد و پس از اختلافات چین-شوروی، Пекин به گزینه‌ای جایگزین برای کشورهای ضدغربی تبدیل شد که روابط خوبی با اتحاد جماهیر شوروی نداشتند.
مقایسه جنگنده‌های اف-۱۶، سوخو-۳۵ و جی-۱۰؛ کدام برتری دارد؟
🔗 بیشتر بخوانید: عکس روز ناسا: دم یونی دنباله‌دار Pons-Brooks_اسپایدر
در گذشته، صادرات چینی عمدتاً شامل جنگنده‌های سطح پایین بود که نسخه‌های ضعیف‌تری از مدل‌های شوروی محسوب می‌شدند، مانند Chengdu J-7 که کپی‌ای از MiG-21 Fishbed بود. اما اکنون این روند در حال تغییر است و جنگنده‌های پیشرفته‌ای چون J-10C Vigorous Dragon و جنگنده نسل پنجم در حال توسعه J-35، گزینه‌های قدرتمندی برای کشورهایی فراهم می‌آورند که به دنبال جایگزینی برای هواپیماهای غربی هستند.
کشورهایی که جنگنده‌های قدیمی چینی را در اختیار دارند
کشورهای متعددی که با محدودیت‌های مالی روبرو هستند، سال‌ها از جنگنده‌های قدیمی چینی بهره‌مند شده‌اند. این هواپیماها شامل Shenyang F-5 (کپی MiG-۱۷)، Shenyang J-6 (نسخه تحت لیسانس MiG-۱۹) و Chengdu J-7 (نسخه تحت لیسانس MiG-۲۱) می‌باشند. هر سه نوع در نیروی هوایی کره شمالی یافت می‌شوند. مدل F-۵ بسیار کهنه است، به طوری که مدل مادر آن یعنی MiG-۱۷ در سال ۱۹۵۲ و در اوج جنگ کره وارد خدمت شد.
🔗 بیشتر بخوانید: در داخل جعبه هدست اپل ویژن پرو چه چیزهایی وجود دارد؟
کشورهای فعلی операتور J-۶ عبارتند از: میانمار، کره شمالی، پاکستان، سودان، تانزانیا و زامبیا. بسیاری از کشورها نیز در گذشته از این جنگنده استفاده کرده‌اند. در خصوص J-۷ (MiG-۲۱)، تولید نسخه صادراتی در چین تا سال ۲۰۱۳ ادامه داشت، وقتی آخرین Exemplarها به بنگلادش تحویل داده شدند. امروزه این جنگنده در تعداد زیادی از کشورهای آفریقایی نظیر نیجریه، سودان، تانزانیا، زیمبابوه و نامیبیا، و همچنین در ایران، پاکستان، بنگلادش و سریلانکا در خدمت است.
هرچند همه این کشورها در حال حاضر جنگنده چینی خریداری نمی‌کنند، اما تعداد قابل توجهی از آن‌ها همچنان از مشتریان ثابت چین محسوب می‌شوند. برای سال‌ها، بازار صادرات جنگنده‌ی چین متمرکز بر کشورهای آفریقایی بود، اما اکنون این حالت دگرگون شده و کشورهای بیشتری چین را به عنوان منبعی برای جنگنده‌های پیشرفته در نظر می‌گیرند. جنگنده‌هایی مانند J-۳۵ حتی از نظر برخی ناظران، امکانات گسترش‌یافته‌تری نسبت به مدل‌های روسی نیز دارند.
مورد اختصاصی پاکستان: شریک استراتژیک تسلیحاتی
پاکستان به عنوان یک شریک تسلیحاتی منحصر به فرد چین، ضرورت بررسی جداگانه را دارد. این کشور پیش‌تر بر جنگنده‌های آمریکایی متکی بود و همچنان از F-16 Fighting Falcon استفاده می‌کند، اما اکنون به شدت به سمت جنگنده‌های چینی گرایش یافته است. پاکستان تنها مشتری خارجی جنگنده چندمنظوره Chengdu J-10 است.
جنگنده‌های صادر شده چینی: همکاری‌های مشترک
| جنگنده | نقش | توضیحات |
|---|---|---|
| Hongdu JL-8 | آموزش پیشرفته / جنگنده سبک | گسترش‌ی مشترک با پاکستان |
| Hongdu JL-10 | آموزش پیشرفته / جنگنده سبک | صادر شده به امارات و زامبیا |
| FC-1 Xiaolong / JF-17 Thunder | جنگنده چندمنظوره سبک و ارزان | گسترش‌ی مشترک با پاکستان |
| Chengdu J-10 | جنگنده چندمنظوره نسل چهارم | فقط به پاکستان صادر شده؛ گمان فروش به مصر، ایران، اندونزی، امارات |
| Shenyang J-35 | جنگنده چندمنظوره نسل پنجم | بدون صادرات قبول شده، در حال ورود به تشکیل زیاد |
نکته قابل توجه دیگر، همکاری چین با پاکستان برای توسعه جنگنده‌ای ارزان و سبک به نام JF-17 Thunder (یا FC-1 Xiaolong در چین) است. اگرچه باکستان بخش زیادی از بدنه و مونتاژ را بر عهده دارد، اما سیستم‌های آویونیک و کنترل پرواز از چین تامین می‌شود.
این جنگنده توسط آذربایجان، میانمار و نیجریه نیز خریداری شده است. به طور جداگانه، گزارش‌های منتشره‌ای مبنی بر اینکه پاکستان اولین مشتری صادراتی J-۳۵ نسل پنجم خواهد بود وجود داشته، اما اسلام‌آباد این شایعات را به شدت رد کرده است.
صادرات جنگنده‌های رده پایین و آموزشی-تهاجمی
تمام صادرات جنگنده‌های چینی شامل مدل‌های پیشرفته نیست. بسیاری از کشورها نیاز به هواپیماهای آموزشی توسعه‌یافته دارند که همزمان بتوانند نقش جنگنده سبک را ایفا کنند. در این حوزه، Hongdu JL-8 (معروف به Nanchang JL-8 / Karakorum-8) که به طور مشترک توسط چین و پاکستان توسعه یافته، در میدان است. این مدل نقشی مشابه Yak-130 روسی، Aermacchi MB-339 ایتالیایی، Alpha Jet فرانسوی و L-39 Albatros چکسلواکی دارد.
خریداران این مدل عبارتند از: آنگولا، بنگلادش، بولیوی، مصر، غنا، لائوس، میانمار، نامیبیا، سریلانکا، سودان، ونزوئلا، زامبیا، زیمبابوه. این مدل پیش‌تر توسط تانزانیا نیز مورد استفاده قرار می‌گرفت. کشورهایی مانند مصر و ونزوئلا در حال حاضر از جنگنده‌های خط مقدم چینی استفاده نمی‌کنند؛ بلکه جنگنده‌های آمریکایی (مانند F-۱۶) و روسی/شوروی (مانند خانواده Su-۲۷/Su-۳۰) ماموریت‌های اصلی را برای این کشورها بر عهده دارند.
کشورهایی که در حال خرید یا مذاکره برای جنگنده‌های خط مقدم چینی هستند
| سرزمین | جزییات |
|---|---|
| پاکستان | در حال خواست / منفعت‌برداری |
| مصر | گزارش‌هایی قبول نشده مبنی بر خواست |
| اندونزی | در حال مذاکره (امکان پذیر جنگنده Kaan ترکیه را انتخاب کرده باشد) |
| ایران | در حال مذاکره |
در آفریقای زیر صحرا، تعداد کمی از کشورها از جنگنده‌های خط مقدم بهره‌مندند. برخی نظیر آنگولا از جنگنده‌های قدیمی شوروی استفاده می‌کنند و آفریقای جنوبی تعداد محدودی جنگنده Saab Gripen سوئدی دارد که نگهداری آن‌ها پرهزینه و همراه با چالش‌ها بوده است. برای بسیاری از این کشورها، جنگنده‌های سبک برای مقابله با شورش‌های سطح پایین و در شرایط فقدان دفاع هوایی قوی، کافی است. در همین حال، امارات متحده عربی و زامبیا جنگنده آموزشی پیشرفته/سبک Hongdu JL-10 را از چین خریداری کرده‌اند.
صادرات جنگنده‌های چینی سطح بالا: J-۱۰، J-۲۰ و J-۳۵
اکنون، جنگنده‌های سطح بالای بومی‌سازی شده چین شامل J-10، J-20 Mighty Dragon و J-35 می‌باشند. مشابه F-۳۵ آمریکایی، گمانه‌زنی‌ها حاکی از آن است که Shenyang J-35 با هدف صادرات توسعه یافته باشد. چین همچنین در حال توسعه نسخه دریایی این جنگنده برای خدمت بر روی ناوهای هواپیمابر خود است که به سرعت در حال گسترش هستند. همچنین احتمال دارد نیروی هوایی چین خود نیز این جنگنده را به عنوان گزینه‌ای ارزان‌تر نسبت به J-۲۰ خریداری کند.
مقایسه حداکثر توان جنگنده اف-۳۵ لایتنینگ ۲ آمریکایی با جی-۳۵ چینی
گزارش‌های جولای ۲۰۲۵ از چین نشان داد که جنگنده J-۳۵ اکنون در حال تولید انبوه است، هرچند تا به حال مشخص نیست شرکت Shenyang موفق به دریافت سفارش صادراتی رسمی برای آن شده است یا خیر. در مورد J-۲۰، چین ممنوعیت صادرات برای J-20 Mighty Dragon وضع کرده است، مشابه ممنوعیت صادرات F-22 Raptor توسط ایالات متحده.
همانطور که پیش‌تر اشاره شد، پاکستان تنها مشتری صادراتی فعلی J-۱۰ است، هرچند گزارش‌های تاییدنشده‌ای مبنی بر درخواست این جنگنده توسط مصر نیز وجود دارد. مصر تحت فشار قانون CAATSA آمریکا ناچار شد سفارش‌های جنگنده‌های روسی Flanker را لغو کند. پس از آن، ایالات متحده از فروش جنگنده‌های پیشرفته F-۳۵ به مصر خودداری کرد و توافق اولیه در دولت اول ترامپ را نادیده گرفت. به همین ترتیب، امارات متحده عربی نیز پس از خروج آمریکا از توافق فروش F-۳۵، گزینه خرید جنگنده‌های چینی را مطرح کرده است.
کشورهایی که به احتمال زیاد جنگنده‌های چینی خریداری نخواهند کرد
با وجود اینکه بازارهای بالقوه صادرات جنگنده‌های چینی عمدتاً بر کشورهای پیشین وابسته به شوروی یا روسیه تمرکز دارند، اما موضوع اینقدر ساده نیست. به عنوان مثال، به دلیل رقابت‌های سیاسی، تقریباً غیرممکن است که هند جنگنده‌های چینی خریداری کند، چرا که نیودلهی سال‌ها است در تلاش برای جدا کردن اقتصاد خود از چین است و حتی پروازهای مستقیم بین دو کشور را ممنوع کرده است.
هند در حال حاضر بر توسعه جنگنده‌های بومی مانند Tejas، مونتاژ تحت لیسانس Su-30MKI روسی، خرید Rafale فرانسوی و احتمالا خرید جنگنده‌های آمریکایی مانند F-21 (نسخه ارتقایافته F-۱۶ برای هند) تمرکز دارد.
احتمال خرید جنگنده‌های چینی توسط ویتنام نیز پایین است، به دلیل بی‌اعتمادی عمیق نسبت به چین. ویتنام سنتاً جنگنده‌های روسی خریداری می‌کرد، اما این کار اکنون برای این کشور دشوار شده است. همزمان با گسترش روابط، گزارش شده که ایالات متحده در حال مذاکره برای فروش جنگنده‌های F-۱۶ به ویتنام است. کشورهای منطقه آسیا-اقیانوسیه مانند کره جنوبی، ژاپن، فیلیپین و استرالیا نیز اصلا چین را برای خرید جنگنده‌های جدید در نظر نمی‌گیرند.
احتمال بسیار زیادی وجود دارد که هیچ‌کدام از کشورهای عضو ناتو به فکر خرید جنگنده‌های چینی بیفتند. در حال حاضر، تعداد کمی از کشورهای آمریکای مرکزی و جنوبی جنگنده‌های خط مقدم دارند و فرصت‌های صادراتی در آن منطقه محدود است. آرژانتین تهدید کرده بود که جنگنده‌های چینی خریداری خواهد کرد، چون بریتانیا چندین بار فروش جنگنده به این کشور را مسدود کرده بود، اما در نهایت آرژانتین موفق شد جنگنده‌های F-۱۶ کارکرده دانمارکی را خریداری کند. این احتمال وجود دارد که کشورهایی مانند کوبا و ونزوئلا در آینده جنگنده‌های چینی خریداری کنند.
صادرات جنگنده‌های چینی همچنان محدود است اما پتانسیل رشد دارد
در منطقه آسیا، مشتریان بالقوه‌ای مانند مالزی، اندونزی و ایران برای جنگنده‌های چینی وجود دارند. به نقل از رویترز، اندونزی در حال بررسی درخواست جنگنده‌های J-۱۰ چینی است که توسط پکن به این کشور پیشنهاد شده. یکی از مشتریان احتمالی آینده جنگنده‌های چینی، ایران است. پس از اینکه روسیه از تحویل جنگنده‌های مدرن به ایران خودداری کرد و پس از درگیری جنگنده‌های اسرائیلی با ایران در سال ۲۰۲۵، گزارش شده که ایران در حال مذاکره فعالانه برای خرید جنگنده J-10C از چین است.
مطابق گزارش SIPRI در سال ۲۰۲۴ در مورد صادرات تسلیحات جهانی، ایالات متحده در صدر جدول صادرات هواپیماهای نظامی قرار دارد. در مجموع، آمریکا سفارش‌هایی برای ۹۹۶ هواپیما رزمی دارد، پس از آن فرانسه (۲۱۴)، کره جنوبی (۱۴۰)، روسیه (۷۱)، چین (۵۷)، ایتالیا (۵۰) و بریتانیا (۱۴) در رتبه‌های بعدی قرار دارند. این آمار شامل هلیکوپترهای رزمی نمی‌شود، اما هواپیماهای سبک تهاجمی/آموزشی (مانند Yak-۱۳۰ روسیه) را در بر می‌گیرد، بنابراین همه این هواپیماها لزوماً جنگنده‌های خط مقدم نیستند.
اکنون، صادرات جنگنده‌های چینی تا به حال محدود بوده است. با این حال، امکان دارد این صادرات به زودی رشد چشمگیری داشته باشد، چرا که تقاضا برای جنگنده‌ها در حال افزایش است، توان صادراتی روسیه محدود مانده و چین در حال توسعه جنگنده‌های پیشرفته‌تر و جذاب‌تری است. حتی روزنامه روسی Izvestia در جولای ۲۰۲۵ نظر داد که J-۳۵ چینی می‌تواند گزینه‌ای برای جنگنده دریایی مورد نیاز روسیه در آینده باشد. برای چندین دهه، روسیه خود را کشوری پیشرو در توسعه و صادرات جنگنده‌ها می‌دانست، نه واردکننده، اما احتمالا به دلیل تحریم‌ها و مشکلات اقتصادی، این روند در سال‌های آینده دگرگون شود.
