تحلیل چالشهای رفع فیلترینگ اینترنت در ایران نقش وفاق، شورای عالی فضای مجازی و اقتصاد VPN, محمد سرافراز، رئیس پیشین سازمان صدا و سیما و عضو حقیقی شورای عالی فضای مجازی، در مصاحبهای با دیجیاتو به بررسی وضعیت فعلی اینترنت در ایران، موانع پیش رو در برابر رفع فیلترینگ و نقش نهادهای مختلف پرداخته است.
او هشدار میدهد که وعده آزادی اینترنت قربانی شعار وفاق با نهادهای حکومتی شده و ساختار تصمیمگیری موجود، اجرای هرگونه تغییر اساسی را دشوار میسازد.
آینده اینترنت ایران امید به تغییر ناگزیر سرافراز در پاسخ به سوالی درباره وضعیت اینترنت در یک سال آینده، بیان کرد که اگرچه امید به تحول وجود دارد، اما این تغییر احتمالاً ناشی از برنامهریزی ارادهمندانه نخواهد بود، بلکه در پی ناچاریهای ناشی از تحولات بنیادین در نظام حکمرانی خواهد آمد.
رواقعبینانه درباره رفع کامل فیلترینگ میداد. او توضیح میدهد که این وعده اگرچه قابل اجرا به حدی بود، اما در سایه شعار مبهم وفاق فدای شد.
برداشت سرافراز از این شعار، وفاق با نهادهای حکومتی و امنیتی است، نه وفاق با مردم یا احزاب سیاسی. این رویکرد باعث شده تا وعده آزادی اینترنت در اولویتها پسزده شود. وی تأکید میکند که نهادهای خارج از دولت، نفوذ و سیطره قابلتوجهی بر قوه مجریه دارند. رئیسجمهور برای تحقق وعده خود باید در برابر این ساختار مقاومت میکرد، اما ترجیح داد در این عرصه چالش پیش نیاورد. در نتیجه، رفع فیلترینگ قربانی این سیاست شد.
نگ را برداشتن را هدف قرار داده، منتقدانه ارزیابی میکند.
او فاش میکند که جزئیات این مصوبه در صحن شورا خوانده و بحث نشده، تنها کلیات آن بدون بررسی کامل به رأی رسیده است. کمیته امنیتی تصمیمگیر در پرونده رفع فیلتر بر اساس این مصوبه، یک کمیته راهبردی برای اجرای فرآیند رفع فیلتر تشکیل شده است. ترکیب اعضای این کمیته، ماهیت امنیتی-قضایی-نظامی آن را آشکار میسازد.
اعضای کمیته شامل وزیر ارتباطات (به عنوان دبیر)، رئیس مرکز ملی فضای مجازی، وزیر اطلاعات، نماینده سپاه پاسداران و نماینده دادستانی کل کشور میباشند. مقاومت هسته سخت در برابر آزادی اینترنت سرافراز صراحتاً اعلام میکند که مکانیزم تصمیمگیری در این کمیته بر پایه رأی اکثریت چهار نفر از پنج عضو استوار است. این ترکیب، یک هسته سخت قدرتمند برای مخالفت با هرگونه آزادی در فضای مجازی ایجاد کرده است.
وی مثال میزند که حتی برای رفع فیلتر یوتیوب، شرط پذیرش حکمرانی نظام توسط این پلتفرم گذاشته شده، عبارتی مبهم و در عمل غیرقابل تحقق. مفهوم مبهم حکمرانی فضای مجازی و پیامدهای آن بر اساس تحلیل سرافراز، برداشت حاکم در ایران از حکمرانی فضای مجازی به معنای سیطره مطلق و انحصاری بر این فضا است؛ مدلی که در هیچ کشوری وجود ندارد.
نتیجه این نگاه، وضعیتی معکوس و پرخطر بوده منابع حیاتی کشور هک میشوند، دادههای بانکها و نهادهای حساس به خارج از مرزها منتقل میگردد و نزدیک به ۸۰ درصد کاربران ناچار به استفاده از VPN شدهاند، با تمام هزینهها و ریسکهای امنیتی ناشی از آن. اقتصاد فیلترشکنها رانت، فساد و شباهت به قاچاق سوخت سرافراز در مورد نقش نهادهای بزرگ در بازار فروش فیلترشکن، که پیشتر ابوالحسن فیروزآبادی نیز به آن اشاره کرده بود، اظهار نظر میکند.
او این پدیده را نتیجه طبیعی ممنوعیت میداند جایی که منع و محدودیت باشد، رانت و فساد شکل میگیرد؛ شبیه ماجرای قاچاق سوخت. اگر جلوی قاچاق گرفته نشود، یعنی دستگاههای ذیسود در کارند. وی معتقد است برخی افراد یا نهادها نمیخواهند این بازار پرسود از بین برود و وضعیت را مشابه کاسبان تحریم توصیف میکند که منافع خود را در ادامه محدودیتها مییابند.
اینترنت ماهوارهای تکرار تجربه ماهوارههای تلویزیونی این عضو شورای عالی فضای مجازی، ورود اینترنت ماهوارهای (مانند استارلینک) را اتفاقی اجتنابناپذیر میداند. او موازنهای با تجربه ماهوارههای تلویزیونی میکشد سیاست منع در برابر فناوریهای نوین در نهایت شکست میخورد.
همانطور که مقابله با ماهوارههای تلویزیونی در نهایت کنار گذاشته شد، اکنون نیز با وجود تلاشهای محدودکننده، استفاده از اینترنت ماهوارهای در حال گسترش است و جلوگیری کامل از آن واقعبینانه به نظر نمیرسد.
