جنگنده اف-۴ فانتوم تاریخچه، قابلیتها و سرنوشت اپراتورهای باقیمانده در جهان, جنگنده مکدونل دوگلاس اف-۴ فانتوم دو به عنوان یکی از نمادینترین و موثرترین جتهای جنگنده ماک ۲ در سده بیستم شناخته میشود.
این بمبافکن دو سرنشینه، دو موتوره، دوربرد و همهکاره از دهه ۱۹۶۰ تا به امروز در نیروهای هوایی و دریایی دهها کشور مستقر شده و در جنگهای متعددی از جمله جنگ ویتنام، جنگهای عربی-اسرائیلی و جنگ ایران و عراق نقش محوری ایفا کرده است.\مشخصات فنی و تسلیحات اف-۴ فانتومفانتوم با دو موتور جنرال الکتریک جی۷۹-جیای-۱۷ قدرت گرفته و سرعت حداکثری بیش از ۲.۲ ماخ (حدود ۲۳۷۰ کیلومتر در ساعت) دارد.
نسخههای بعدی (مانند ) با توپ گاتلینگ ۲۰ میلیمتری والکان مجهز شدند.
این جنگنده قادر است تا ۸۴۸۰ کیلوگرم مهمات شامل موشکهای جو-جو ( سپارو، سایدوایندر)، موشکهای جو-زمین ( مावरیک)، راکتهای ۲.۷۵ اینچی و انواع بمبهای گرانشمحور و هوشمند را در ۹ پایگاه تعلیق خارجی حمل کند.
ریکا که اولین و بزرگترین اپراتور فانتوم بودند، این هواپیماها را از اواسط دهه ۱۹۹۰ به تدریج از خط مقدم برداشتند.
صدها فروند از نوع / به درونهای هدف تبدیل شدند تا در تستهای موشکی و آموزشهای موشکی به کار روند. آخرین ها در سال ۲۰۱۶ به طور رسمی بازنشسته شدند و جایگزین آنها درونهای شدند. در حال حاضر هیچ فانتومی در خدمت عملیاتی ارتش آمریکا باقی نمانده است.کره جنوبی پایان ۵۵ ساله خدمتنیروی هوایی کره جنوبی (ROKAF) در ۷ ژوئن ۲۰۲۴ (۱۷ خرداد ۱۴۰۳) در مراسمی رسمی، دو فروند باقیمانده از اف-۴ فانتوم را پس از نزدیک به ۵۵ سال خدمت بازنشست کرد.
این گشت زنی نهایی که نزدیک به یک ساعت طول کشید، پایان یک دوره تاریخی را برای این کشور رقم زد. کره جنوبی جایگاه خالی فانتومها را با جنگندههای پیشرفتهتری چون لایتنینگ II و بورامای پر کرده است.یونان برنامه بازنشستگی و واگذارینیروی هوایی یونان (HAF) نیز در مسیر بازنشستگی ناوگان فانتوم ارتقایافته خود است.
اتن تصمیم گرفته تا علاوه بر فانتومها، جنگندههای بلوک ۳۰ و میراژ ۲۰۰۰-۵ را نیز به تدریج واگذار یا بازنشسته کند تا بستر برای ورود جنگندههای رافال و فراهم آید.
آخرین فروندهای فانتوم یونانی پیشبینی میشود تا اواسط دهه ۲۰۲۰ به طور کامل از خدمت خارج شوند.\ایران و ترکیه دو اپراتور باقیمانده فانتوم در جهانبا بازنشستگی فانتوم در کره جنوبی، یونان و آمریکا، تنها دو کشور ایران و ترکیه اپراتورهای فعال این جنگنده کلاسیک در سطح جهان باقی ماندهاند.
هر دو کشور تلاشهای گستردهای برای ارتقا و طول عمر بخشی از ناوگان خود انجام دادهاند.فانتوم در نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایرانایران پیش از انقلاب ۱۳۵۷، ۲۲۵ فروند // از آمریکا خریداری کرد.
علیرغم تحریمهای طولانیمدت و عدم دسترسی به قطعات یدکی اصلی، مهندسان ایرانی با تدابیر بومیسازی، بازسازی موتورهای، ارتقای اوینیک، نصب رادارهای بومی، و یکپارچهسازی موشکهای جو-جو فجر و موشکهای جو-زمین پیشرفته، این هواپیماها را در گردش عملیاتی نگه داشتهاند. فانتومهای ایرانی همچنان ستون فقرات حملات استراتژیک و مأموریتهای استطلاعی نیروی هوایی هستند و در مناورات اخیر نظیر اقتدار ۱۴۰۳ نقش مؤثری داشتهاند.
تاریخ دقیق بازنشستگی نهایی آنها ابهام دارد، اما پیشبینی میشود تا ورود گسترده جنگندههای بومی کوثر و پیشرفتهسازی ف-۱۴ تومکت یا خریدهای احتمالی آینده، در خدمت بمانند.فانتوم در نیروی هوایی ترکیه نسخه ارتقایافته ۲۰۲۰ ترکیه در دهه ۱۹۹۰، ۵۴ فروند را در إطار برنامه ترمیناتور ۲۰۲۰ با همکاری شرکت ایسرائیل ایروسپیس انداستریز (IAI) به طور بنیادین ارتقا داد.
این نسخهها با رادار پیشرفته EL/، کابین شیشهای، سیستمهای جنگ الکترونیکی مدرن، و قابلیت حمل موشکهای پیشرفته جو-جو و جو-زمین (مانند ) مجهز شدند. با این حال، ترکیه در حال جایگزینی ناوگان فانتوم با جنگندههای بلوک ۷۰/۷۲ ویپر و جنگنده بومی الجیل پنجم KAAN است. پیشبینی میشود فانتومهای ترمیناتور تا سالهای ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۰ به طور کامل بازنشسته شوند.
سقوط یک فانتوم ترکیهای در یک درگیری مرزی در سالهای اخیر، هشداردهنده خطرات ادامه عملیات با پلتفرمهای کهنهسال است.\جمعبندی پایان یک افسانه یا ادامه خدمت؟جنگنده اف-۴ فانتوم نماد یک دوره طلایی در تاریخ هوانوردی نظامی است. اگرچه در اکثر قدرتهای جهانی جای خود را به پلتفرمهای الجیل چهارم++ و پنجم داده، اما در ایران و ترکیه همچنان قدرت عملیاتی قابل توجهی را نشان میدهد.
بازنشستگی نهایی این جنگنده در این دو کشور مستقیماً به سرعت توسعه و استقرار جایگزینهای بومی و خارجی وابسته است، اما قطعاً نام فانتوم به عنوان یکی از طول عمرترین و پرجنگترین جنگندههای تاریخ به ثبت رسیده است.
