جامعه مدنی اصطلاحی است که در رسانه‌ها، ادبیات سیاسی و گفتار متفکران و روشنفکران بارها تکرار می‌شود. تا به امروز درباره معنای دقیق این مفهوم، کارکردهای آن و انتقاداتی که متوجه شده، شنیدنی یا خواندنی وجود داشته است. جامعه مدنی مفهومی نوین محسوب می‌شود، هرچند ریشه‌های آن به ادوار کهن بازمی‌گردد. در این مقاله ضمن تشریح تعریف جامعه مدنی، به کارکردها و اهداف آن پرداخته شده و نقدهای مطرح‌شده در مورد آن نیز مورد بررسی قرار می‌گیرد.
جامعه مدنی چیست؟
جامعه مدنی مفهومی با مرزهای تعریفین مبهم است. اگرچه این واژه بارها از زبان سیاستمداران، فیلسوفان و جامعه‌شناسان به کار رفته، تا کنون تعریفی واحد، شفاف و پذیرفته شده برای آن وجود ندارد. با این حال، می‌توان ماهیت آن را از طریق مصادیق و نمونه‌های بارز شناخت.
جامعه مدنی متشکل از مجموعه‌ای از نهادها و سازمان‌های متنوع است که از دولت و بخش خصوصی متمایزند. به همین دلیل گاه آن را «بخش سوم جامعه» نیز می‌نامند. مدارس و دانشگاه‌ها، اصناف و انجمن‌های حرفه‌ای، نهادهای مذهبی و فرهنگی، و گروه‌های فعال در عرصه‌های گوناگون از جمله مؤلفه‌های سازنده جامعه مدنی محسوب می‌شوند. با این وجود، خلاصه کردن ماهیت پیچیده این مفهوم در این مصادیق کافی نیست و برای درک عمیق‌تر باید به تکامل تاریخی آن در گذر زمان نگاه کنیم.
🔗 بیشتر بخوانید: ۲۷ ایده شغل دوم و دو نظر پول‌ساز برای افزایش درآمد
تاریخچه جامعه مدنی
دوران باستان
اگرچه جامعه مدنی همچنان در حال تحول و تکامل است، ریشه این مفهوم دست‌کم به روم باستان بازمی‌گردد. سیسرو، سیاستمدار و فیلسوف رومی، برای نخستین بار اصطلاح جامعه مدنی را برای شهروندانی به کار برد که بر پایه حکومت قانون گرد هم آمده بودند و آداب شهرنشینی را می‌دانستند. سیسرو این مفهوم را در تضاد با جوامع قبیله‌ای مطرح کرد که امپراطوری روم با آن‌ها روبرو بود. دو اصل بنیادین تعریف سیسرو عبارت بودند از: «شهرنشینی» و «حکومت قانون».
از قرون وسطا تا قرن هجدهم
در دوران قرون وسطا، مفهوم جامعه مدنی به حاشیه رانده شد. اما در قرن هفدهم، که با نام عصر روشنگری شناخته می‌شود، جان تازه‌ای گرفت. متفکرانی چون توماس هابز و جان لاک، با حمایت از مفهوم جامعه مدنی، مبانی حکومت قانون و ویژگی‌های حکومت مطلوب را تبیین کردند. بر پایه تفکر آن‌ها، قراردادی اجتماعی که میان اعضای جامعه برقرار می‌شود، پیش‌نیاز شکل‌گیری دولت است.
در قرن هجدهم، اندیشمندانی همچون آدام اسمیت جامعه مدنی را حاصل برقراری روابط اقتصادی میان اعضای جامعه، جدا از حکومت، دانستند. از دیدگاه اسمیت، مجموعه تعاملات انسان‌های گوناگون در جستجوی منافع شخصی، در ترکیب با فضای عمومی که اهداف جمعی را پیگیری می‌کند، بستر شکل‌گیری جامعه مدنی را فراهم می‌کند. بر اساس نوشته‌های اسمیت، آنچه در روزنامه‌ها نگارش می‌یابد و آنچه در کافه‌ها و احزاب سیاسی به عنوان گفت‌وگوی آزاد مطرح می‌شود، مصادیق جامعه مدنی هستند. این نظرات و ایده‌ها در قالب «نظر عام» یا «جامعه»، نقشی تعیین‌کننده در تصمیم‌گیری‌های سیاسی ایفا می‌کنند.
🔗 بیشتر بخوانید: مزایای عدم تماس پس از جدایی و اصول اجرای قانون
قرن نوزدهم
در قرن نوزدهم، هگل فیلسوف آلمانی، و الکسی دو توکویل سیاستمدار و فیلسوف فرانسوی، تعریف متغیری از جامعه مدنی ارائه کردند. آن‌ها استدلال نمودند که جامعه مدنی ماهیتی متمایز از سیاست دارد. بر پایه دیدگاه آن‌ها، جامعه مدنی ساختار و اهدافی متفاوت از نهادهای سیاسی برخوردار است. هگل معتقد بود نقش مستقیم نهادهای مدنی در حل مشکلات جامعه بدون دخالت دولت، بیانگر ماهیت مجزای آن‌هاست. به نظر او جامعه مدنی ماهیتی جدا از حکومت دارد و حاصل مجموعه‌ای از نیازها است که میان دو مفهوم «خانواده» و «حکومت» قرار می‌گیرد.
جامعه مدنی و دموکراسی در قرن بیستم
از آغاز قرن بیستم تا دهه ۱۹۶۰ میلادی، گفت‌وگو درباره جامعه مدنی در محافل روشنفکری رواج چندانی نداشت. اما از آغاز دهه ۱۹۸۰ میلادی، بحث در torno این مفهوم میان متفکران و سیاستمداران رونق گرفت.
در دهه ۱۹۸۰، برداشت اسمیت از جامعه مدنی در گفت‌وگوهای سیاسی و اقتصادی برای توصیف جنبش‌های مقاومت مدنی شکل‌گرفته در اروپای شرقی و آمریکای لاتین به کار رفت. متفکران نوین‌لیبرال جامعه مدنی را ترکیبی از بازار آزاد و حکومتی مقتدر تعریف کردند که قدرت آن محدود به قانون باشد. این تعریف مورد توجه جنبش‌هایی قرار گرفت که در اروپای شرقی در زیر سلطه حکومت‌های کمونیستی، دموکراسی‌طلب بودند.
🔗 بیشتر بخوانید: ۴ راهکار کلیدی برای داوطلبان کنکور مجدد؛ از هدف‌گذاری تا برنامه‌ریزی اصولی
حلقه‌های روشنفکری شکل‌گرفته در این جوامع معتقد بودند با رشد بازار آزاد و اقتصاد خصوصی، شهروندان توان بیشتری برای حضور در عرصه عمومی جامعه یافند. به همین دلیل گسترش اقتصادی، به گسترش جامعه مدنی و در نتیجه دموکراسی منجر می‌شود. این دیدگاه در دهه ۱۹۹۰ به ابزاری مهم برای متفکران و سیاست‌گذاران غرب تبدیل شد. اکثر آن‌ها می‌پنداشتند با رشد اقتصادی جامعه و باز کردن درهای مرزها بر تجارت جهانی، می‌توان جامعه مدنی را توسعه داد و در نتیجه جامعه به سمت دموکراسی حرکت خواهد کرد.
در همین راستا تلاش‌هایی از سوی سازمان‌های بین‌المللی با حمایت کشورهای غربی برای گسترش اقتصادی در برخی کشورهای آفریقایی صورت گرفت، با امید که این कोशिशها بستر پیشرفت اقتصادی و در پی آن تقویت جامعه مدنی در آن مناطق شود.
دوران معاصر
در أواخر دهه ۱۹۹۰، رشد رویکردهای گسترش اقتصادی چین و مخالفت آن با جهانی‌سازی، بدون اینکه حکومت غیردموکراتیک آن توسط مردم به چالش کشیده شود، باعث بروز تردیدهایی در مورد کارکرد جامعه مدنی گردید. اگر هر جامعه مدنی در نهایت به سوی آزادی و دموکراسی حرکت می‌کند، پس چرا جامعه پرجمعیت چین که صدها میلیون نفر از آن‌ها با رشد اقتصادی به طبقه متوسط پیوستند، همچنان مطیع و تابع حزب کمونیست چین باقی ماندند؟
یقیناً در برابر مثال نقض چین، نمونه‌های موفقی از گسترش دموکراسی در کشورهای اروپای شرقی وجود دارد. از این رو سوال صحیح این است که آیا گسترش اقتصادی در هر جامعه‌ای لزوماً به دموکراسی منجر می‌شود یا خیر؟
کارکردها و اهداف جامعه مدنی
همان‌گونه که اشاره شد، جامعه مدنی را می‌توان با مصادیق آن توصیف کرد. نهادهای اجتماعی و فرهنگی در کنار اصناف گوناگون، جامعه مدنی را بنا می‌نهادند. مردم یک جامعه با فعالیت‌های داوطلبانه و پیگیری دغدغه‌های خود، اهداف جامعه مدنی را محقق می‌سازند. این اهداف برخاسته از نیازها و مسائلی هستند که دولت یا بخش خصوصی نه توان و نه اراده حل آن‌ها را دارند.
به عنوان مثال، موضوع محیط‌زیست را در نظر بگیرید. در سال‌های اخیر گروه‌های حمایتی محیط‌زیست در سراسر جهان فعالیت‌های گسترده‌ای برای جلب توجه افکارعمومی و تأثیرگذاری بر تصمیم‌گیری‌های سیاسی انجام می‌دهند. برگزاری راهپیمایی‌ها و کنفرانس‌ها، ملاقات با سران سیاسی کشورها و آگاهی‌بخشی در مورد چالش‌های زیست‌محیطی، چند نمونه از این فعالیت‌هاست.
در سطح محلی نیز فعالان محیط‌زیست با دلسوزی برای حل مسائل زیست‌محیطی منطقۀ زندگی خود یا کشورشان تلاش می‌کنند. همه این موارد نمودهایی از جامعه مدنی‌اند. نمونه دیگر نهادهای خیریه‌اند که کوشیده‌اند زندانیان مالی را از زندان رها سازند. روزنامه‌ها و رسانه‌های آزاد نیز بخشی از جامعه مدنی محسوب می‌شوند؛ چشمانی بیدار که بر فعالیت‌های دولت و بخش خصوصی نظارت می‌کنند و در صورت مشاهده اشتباه یا انحراف، آن را گزارش و پیگیری می‌نمایند. تمام این موارد مثال‌هایی از کارکردها و اهداف جامعه مدنی می‌باشند.
در طول تاریخ، جامعه مدنی در ایران و جهان در اشکال مختلف، آغازگر جریان‌ها و جنبش‌های گوناگون بوده است؛ از جنبش‌های مشروطه‌خواهی برای محدود کردن قدرت پادشاه تا جنبش حقوق مدنی سیاه‌پوستان در دهه ۱۹۶۰ آمریکا. در نهایت جامعه مدنی از طریق فعالیت‌های عمدتاً داوطلبانه، در پی تحقق ارزش‌ها و اهداف متنوع جامعه است.
نقدها به جامعه مدنی
با وجود این کارکردها، برخی اندیشمندان جامعه مدنی را بی‌عیب و نقص نمی‌دانند. برای مثال، نهادها و گروه‌های حمایتی محیط‌زیست امروزه تأثیر قابل توجهی بر تصمیم‌گیری‌های سیاسی دارند، بدون اینکه فردی آن‌ها را انتخاب کرده باشد یا آن‌ها در قبال لابی‌گری و فشارهای خود پاسخگو باشند.
شانکر ساتیاناث، استاد علوم سیاسی دانشگاه نیویورک، در مقاله‌ای به نام «بولینگ برای فاشیسم» استدلال می‌کند که هیتلر در دهه ۱۹۳۰ با حمایت وسیع جامعه مدنی به قدرت رسید. برخی متفکران نیز می‌گویند جامعه مدنی را نباید تنها به دموکراسی ربط داد و این ارتباط را به یک کلیشه تبدیل کرد. در عوض باید احتمال حرکت جامعه مدنی به سمت ملی‌گرایی افراطی و توتالیтариسم (تمامیت‌خواهی) را نیز در نظر گرفت.
پارتا چاترجی، اندیشمند علوم سیاسی، در نقدی دیگر جامعه مدنی را جامعه‌ای محدود به طبقه خاصی توصیف می‌کند؛ جامعه‌ای که تنها افراد برخوردار امکان مشارکت در آن را دارند. به باور چاترجی، جامعه مدنی در اکثر نقاط جهان محصور به طبقات خاصی از مردم است و تمامی اقشار جامعه را در بر نمی‌گیرد. نه اینکه مردم جامعه نخواهند بخشی از جامعه مدنی شوند، بلکه این امکان به دلیل شکاف‌های اقتصادی از آن‌ها سلب شده است.
نقش جامعه مدنی و سازمان‌های مردم‌نهاد در اقتصاد جهان
اگرچه محاسبه ابعاد دقیق فعالیت‌های مدنی دشوار است، ارزش فعالیت‌های سازمان‌های مردم‌نهاد به عنوان نماد جامعه مدنی، به حدود ۲٫۲ تریلیون دلار برآورد شده است که از تولید ناخالص داخلی تعداد زیادی از کشورها بیشتر است. نزدیک به ۳۵۰ میلیون نفر در این بخش فعالیت می‌کنند که معادل ۵۴ میلیون کارگر تمام‌وقت در انجام فعالیت‌های داوطلبانه است.
کلام آخر
جامعه مدنی مفهومی پیچیده است و گشودن تمامی ابعاد آن در این مقاله مقدور نبوده است. از این رو ضمن دعوت از شما مخاطبان محترم به مطالعه بیشتر در مورد این مفهوم، از شما خواهشمندیم نظرات و نقدهای خود را در بخش نظرات برای ما بنویسید.
