افزایش نرخ سزارین در ایران دلایل، عوارض و چالشهای ترویج زایمان طبیعی, تحقیقات نشان میدهد که در ایالات متحده از هر چهار نوزاد، یکی از طریق عمل سزارین به دنیا میآید و این روش در برخی جوامع فراتر از ضرورتهای پزشکی، به یک پدیده رایج و حتی مدی تبدیل شده است. بر اساس یک مطالعه ملی در سال ۱۳۷۹ در ایران، ۳۵ درصد زایمانها سزارین بود که ۶۰ درصد آنها در بخش دولتی انجام میشد؛ آمارى که در سالهای بعد رشد چشمگیری یافت.
سزارین چیست و چه زمانی ضروری میشود؟ سزارین روش زایمانی است که در آن جنین با برش شکم و رحم مادر خارج میشود. این عمل در مواردی نظیر زجر جنینی، مشکلات جفت و بند ناف، قرارگیری غیرطبیعی جنین، بیماریهای مادر و سوابق سزارین قبلی، به طور قطع توصیه میشود.
.
آمار سزارین در ایران در مقایسه با استانداردهای جهانی دکتر علیمحمد مصدقراد، استاد سیاستگذاری و مدیریت سلامت، به ایرنا اظهار کرد نرخ سزارین در ایران از ۳۵ درصد در ۱۳۷۹ به ۵۶ درصد در ۱۳۹۲ رسیده است. میانگین جهانی این شاخص در ۲۰۱۵ میلادی، ۲۱.۱ درصد گزارش شده است.
با اجرای برنامه ترویج زایمان طبیعی در طرح تحول سلامت از ۱۳۹۳، این نرخ تا پایان ۱۳۹۷ به ۵۰.۱ درصد کاهش یافت، اما همچنان دور از هدف ۳۳ درصدی و هدف برنامه ششم توسعه (۴۲.۵ درصد تا ۱۴۰۰) بود.
علیرضا رییسی، معاون بهداشت وزارت بهداشت، نیز تأکید کرد که نرخ سزارین ایران بسیار بالاتر از استاندارد جهانی است؛ در حالی که در کشورهای اسکاندیناوی این نرخ زیر ۱۵ درصد است. او به الگوی کانادا اشاره کرد که در آن مادران پیش از سزارین انتخابی، مشاوره روانپزشکی دریافت میکنند تا تصمیم آگاهانهای بگیرند. چرا مادران باردار سزارین را ترجیح میدهند؟
دکتر پریسا طاهرزاده، متخصص زنان و زایمان و فوقتخصص نازایی، دلایل اصلی را به شرح زیر خلاصه میکند ترس از درد زایمان طبیعی بیش از ۹۰ درصد مادران به دلیل ترس از تحمل درد، سزارین را انتخاب میکنند، حتی پس از شنیدن عوارض آن در جلسات مشاوره. تأثیر شبکههای اجتماعی و محیط محیطی تبلیغات غیررسمی سزارین به عنوان روش مدرن و رایج بودن آن در خانوادهها، فشار اجتماعی ایجاد میکند.
تغییر سبک زندگی و بیتحرکی کاهش فعالیت بدنی در شهرها، پیشرفت زایمان طبیعی را دچار مشکل کرده است. انتخاب زمان و تاریخ تولد تمایل به تعیین تاریخ خاص (مانند تاریخهای رند) عامل دیگری است که در سالهای اخیر رواج یافته. نقش پزشکان و چالشهای قانونی پزشکان نقش کلیدی در هدایت مادران دارند، اما دکتر طاهرزاده میگوید اگر مادر به رغم مشاورهها بر سزارین اصرار کند، پزشک نمیتواند زایمان طبیعی را اجبار کند.
همچنین ریسکهای قانونی و عدم حمایت کافی از پزشکان زنان، آنها را به سمت سزارین دفاعی سوق میدهد. فشارهای معاونت درمان برای افزایش زایمان طبیعی نیز گاهی با واقعیتهای بالینی تضاد دارد.
موارد الزامی سزارین سزارین در موارد زیر ضروری و غیرقابل اجتناب است سزارین قبلی (با ارزیابی پزشک) سرراهی بودن جفت>بیماریهای عفونی مادر مانند HIV فعال یا هِرپس کندی زایمان یا عدم پیشرفت قرارگیری غیرطبیعی اعضای جنین در لگن پاره شدن پیشوقتی کیسه آب با ریسک برای مادر و نوزاد دیسترس جنینی یا کاهش ضربان قلب خطر جدی برای جان مادر در غیاب شرایط زایمان قریبالوقوع عوارض سزارین برای مادر و نوزاد دکتر طاهرزاده عوارض اصلی را دستهبندی میکند برای مادر عوارض بیهوشی و عفونت ناشی از لاپاراتومی درد شدیدتر و دوره بهبودی طولانیتر نسبت به زایمان طبیعی تشکیل چسبندگیهای داخلی که جراحیهای آینده (مانند خارج کردن رحم یا تخمدان) را سخت و پرریسک میکند احتمال صدمه به روده و مثانه در جراحیهای بعدی برای نوزاد شایعتر بودن سندرم دیسترس تنفسی مشکلات شیردهی به دلیل درد بعد از عمل ریسک بالاتر بستری در نئوناتال مصدقراد و همکاران در مقالهای در مجله حیات (تابستان ۱۳۹۹) هشدار دادند که سزارین مرگومیر مادری را دوبرابر، و ریسک پارگی رحم، خونریزی، عفونت و بستری مجدد را افزایش میدهد.
سزارینهای تکراری با چسبندگیهای غیرطبیعی جفت (جفت آکرتا، جفت سرراهی)، هیسترکتومی و نیاز به انتقال خون زیاد همراه است. نوزادان متولد شده با سزارین در طولانیمدت مستعد دیابت، آسم، اوتیسم و اضافه وزن بیشتر هستند. بار اقتصادی و ضرورت اصلاح الگوها برآوردها نشان میدهد هزینه سزارینهای غیرضروری در سطح جهان در ۲۰۰۸ نزدیک به ۲.۳۲ میلیارد دلار آمریکا بوده است.
سازمان جهانی بهداشت مداخلات غیرپزشکی و آموزشی را برای کاهش سزارینهای غیرضروری توصیه میکند، اما در سه دهه اخیر روند افزایشی جهانی دیده شده است. پدیده تاریخ تولد رند (از ۸ آبان ۱۳۸۸) همچنان چالشبرانگیز است و با وجود هشدارهای وزارت بهداشت، تقاضا برای سزارین در تاریخهای خاص (مانند ۴ تیر ۱۴۰۴) همچنان بالا است.
نتیجهگیری کاهش نرخ سزارین در ایران نیازمند رویکردی چندجانبه است تقویت فرهنگ زایمان طبیعی، مشاوره روانی پیش از زایمان، حمایت قانونی از پزشکان، بهبود شرایط بلوکهای زایمانی در بیمارستانهای دولتی و مبارزه با اطلاعات غلط در فضای مجازی. تنها با همافزایی نظام سلامت، پزشکان و جامعه میتوان به الگوی سالمتر و پایدارتر زایمان دست یافت.
