آلودگی جیوی اتمسفر زمین هفتبرابر شده بر اثر فعالیتهای انسانی از قرن پانزدهم میلادی

تحقیقات نوین دانشمندان آشکار کرده است که غلظت جیوه در لایههای جوی کره زمین از زمان آغاز عصر مدرن در حدود سال ۱۵۰۰ میلادی، به میزان هفتبرابری افزایش یافته است. این کشف بر پایه تجزیه و تحلیل دادههای علمی دقیق است که نشان میدهد چگونه فعالیتهای بشری تعادل طبیعی این عنصر سمی را به هم زدهاند.
مطالعهای که در ژورنال معتبر منتشر شده، برآورد میکند که پیش از ورود انسان به چرخه انتشار جیوه، جو زمین تنها حدود ۵۸۰ تن از این فلز سنگین را در خود جای داده بود. در حال حاضر اما این مقدار به حدود ۴۰۰۰ تن رسیده است که اختلاف شگرفی بین دو دوره زمانی را به نمایش میگذارد.
السی ام. ساندرلند، محقق اصلی این پژوهش از دانشگاه هاروارد، در بیانیهای رسمی تأکید کرده که درک چگونگی چرخه طبیعی جیوه که به طور اصلی توسط فعالیتهای آتشفشانی هدایت میشود، است برای تدوین سیاستهای مؤثر در جهت کاهش انتشار این آلاینده. او افزود که این شناخت به ما امکان میدهد تا اثرات گوناگون فعالیتهای انسانی بر اکوسیستمهای طبیعی را با دقت بیشتری ارزیابی کنیم.

جیوه و بهویژه ترکیب آلی آن تحت عنوان متیلجیوه، از سمیت بالا برای موجودات زنده و به طور خاص برای انسان برخوردار است. تقریبا جمعیت جهان به میزان مشخصی در معرض این ماده قرار دارد، در حالی که ماهیها و غذاهای دریایی به عنوان مخازن اصلی تجمع جیوه در زنجیره غذایی شناخته میشوند. محققان اشاره کردهاند که غلظت پسزمینه جیوه در هوا معمولا کمتر از یک نانوگرم در هر متر مکعب است، سطحی که حتی برای ابزارهای پیشرفته ماهوارهای نیز قابل تشخیص نیست.

در این میان، نکتهای که اغلب در گزارشهای کلی نادیده گرفته میشود، نقش تغییرات اقلیمی در تغییر الگوهای انتقال و رسوب جیوه است. افزایش دما و تغییرات در جریانهای جوی میتواند باعث شود که جیوه منتشر شده در یک ناحیه، در فواصل دورتر و در اکوسیستمهایی که قبلا در معرض مستقیم آن نبودند، تجمعیابد. این پدیده، که به آن انتقال قارهای میگویند، چالشهای نوینی را برای مدیریت بینالمللی آلودگیهای فلزی به وجود آورده و ضرورت همکاریهای فرامرزی را تشدید میکند.
گزارشهای اخیر محیطزیستی، از جمله اعلام صندوق جهانی طبیعت درباره تخریب ۶۵۰ هزار هکتار از دشتهای بزرگ آمریکا تنها در سال ۲۰۲۱ و هشدارهای سازمان ملل مبنای نزدیک شدن جهان به نقاط بحرانی اکولوژیکی، تمام این یافتهها را در یک بافت گستردهتر قرار میدهند. افزایش جیوی اتمسفر تنها یک نشانگر جدا شده نیست، بلکه بخشی از یک الگوی جامعتر تخریب زیستمحیطی است که سرعت آن در دهههای اخیر شتاب یافته است.
نگاه به آینده نشان میدهد که کنترل منابع انتشار جیوه، بهویژه در صنایع معدنی، سوختگذاری فسیلی و فرآیندهای تولید چوب و کاغذ، تنها راهکار موثر برای برگرداندن تعادل طبیعی این عنصر است. توافقنامه میناتاماتا به عنوان چارچوب حقوقی بینالمللی، اگرچه گامی مهم بوده، اما پیادهسازی کامل آن نیازمند اراده سیاسی قوی، سرمایهگذاری در تکنولوژیهای پاک و نظارت مداوم بر زنجیرههای تأمین جهانی است. تنها با رویکردی نظاممند و هماهنگ میتوان امید داشت که افزایش جیوی اتمسفر متوقف و در درازمدت معکوس شود.
بررسیهای دقیقتر مدلهای جوی نشان میدهد که بخش قابلتوجهی از افزایش جیوه مربوط به انتشارهای ثانویه است؛ یعنی جیوهای که یکبار در محیط آزاد شده، مجددا از سطح اقیانوسها و خاک به هوا بازمیگردد. این پدیده، که به آن چرخهسازی مجدد میگویند، باعث میشود حتی با کاهش انتشارهای اولیه، غلظت جوی جیوه سالها بالا بماند و اثر تداومیافتهای بر اکوسیستمها بگذارد.
مطالعات اپیدمیولوژیک در جوامع ساحلی که مصرف ماهی در رژیم غذایی روزانه آنها بالاست، ارتباط مستقیمی بین سطح جیوه در خون مادران و اختلالهای عصبی-تطبیقی در نوزادان را تایید کردهاند. کودکان در معرض جیوهزیستی رحم، ممکن است با کاهش هوش، مشکلات حافظه، و اختلالهای حرکتی روبرو شوند که غیرقابل بازگشت هستند. سازمان بهداشت جهانی این فلز را از ده ماده خطرناک برای سلامت عمومی نام برده و توصیه کرده است که سطح مجاز جیوه در ماهیهای خوراکی سختگیرانهتر نظارت شود.
از نظر جغرافیایی، نصف شمالی کره زمین به دلیل تمرکز صنایع معدنی، سوختفروشیهای فسیلی و کارخانجات شیمیایی، سهم وی از انتشارهای انسانی را بر عهده دارد. با این حال، جریانهای جوی مریدیانی این آلاینده را به قطب شمال و از آنجا به نصف جنوبی منتقل میکنند. نتایج نمونهبرداری از برف و یخ قطب شمال نشان میدهد که لایههای یخ مربوط به قرنهای اخیر، غلظت جیوه بسیار بالاتری نسبت به لایههای پیش از انقلاب صنعتی دارند که گواهی بر انتقال جهانی این سم است.
راهکارهای فنی برای کاهش انتشار جیوه در دسترس هستند و در بسیاری از کشورها پیشرفت قابلتوجهی داشتهاند. نصب سیستمهای کنترل گازهای دودکشی در نیروگاههای زغالسنگی، جایگزینی فرآیندهای بدون جیوه در تولید کلر و سود، و مدیریت بهینه پسماندهای معدنی میتواند تا ۹۰ درصد کاهش در انتشارهای نقطهای ایجاد کند. چالش اصلی اما در بخشهای غیررسمی و معدنیهای کوچک است که نظارت بر آنها دشوار و هزینهبر است.
تحقق اهداف توافقنامه میناتاماتا تا سال ۲۰۳۰ نیازمند یک رویکرد یکپارچه است که علم، سیاستگذاری و مشارکت عمومی را به هم پیوند دهد. سیستمهای رصد جهانی باید گسترش یابند تا نقاط داغ انتشار شناسایی و ردیابی شوند. همزمان، آگاهیبخشی به درباره انتخاب ماهیهای پایینتر در زنجیره غذایی و حمایت ازهای اکولوژیک، فشار بازار را بر تولیدکنندگان برای پذیرش تکنولوژیهای پاک افزایش میدهد. تنها با همگرایی این تلاشها میتوان امید بست که منحنی افزایش جیوی اتمسفر معکوس شده و سلامت نسلهای آینده مصون بماند.


