بیشفعالی درماننشده موتور محرک پرخاشگری؛ راهکارهای کنترل و درمان, دکتر هادی خداپرست، فوقتخصص روانپزشکی کودک و نوجوان، در تعریف پرخاشگری بیان کرد این پدیده شامل حرکتی کلامی یا جسمی است که تهدید، آزار، صدمه به اشیاء، اموال، حیوانات یا افراد را در بر میگیرد. وی با تأکید بر اینکه پرخاشگری یک حرکت است، آن را از خشم که یک شوق یا احساس درونی محسوب میشود، تفکیک کرد.
انواع پرخاشگری واکنشی در برابر پیشپیشریزیشده کاملترین دستهبندی پرخاشگری، تفکیک دو شکل اصلی آن است. پرخاشگری واکنشی به صورت تکانهدار، ناگهانی و همراه با ابراز هیجاناتی نظیر خشم و تخاصم رخ میدهد.
نشانههای جسمی و کلامی پرخاشگری به گفته دکتر خداپرست، نشانههایی نظیر فقدان همدلی، عدم حس پشیمانی و گناه از مهمترین نشانگرها هستند. رفتارهای پرخاشگرانه میتواند کلامی (فحاشی، ناسزا، بددهنی) یا جسمی (تخریب اموال، آتشافروزی، بیرحمی با حیوانات، آغاز دعوا و صدمه زدن به دیگران) باشد. علل زیستشناختی، روانشناختی و نقش یادگیری اجتماعی علل پرخاشگری به دو گروه بیولوژیک (زیستشناختی) و روانشناختی تقسیم میشوند.
یادگیری اجتماعی در کنار پیشینه فرد، شدت ابراز این رفتارها را افزایش میدهد.
تأثیر سن بر نوع و شدت پرخاشگری از منظر علتشناسی، نوع پرخاشگری در سالهای پایین عمر (ناشی از اختلال بیاعتنایی و تقابلی) با پرخاشگری در سالمندی (مرتبط با دمانس و بیماریهای عصبی-شناختی) متفاوت است. بیشفعالی (ADHD) ماشینسازی پرخاشگری دکتر خداپرست با تشبیه قوی، اختلال بیشفعالی و نقص تمرکز (ADHD) را ماشین تشکیلدهنده پرخاشگری نامید.
بیش از نیمی از مبتلا به ADHD، دچار اختلالهای همرو هستند که رفتارهای پرخاشگرانه را تشدید میکنند. بنابراین، مدیریت تخصصی این اختلال برای پیشگیری از عوارض اجتماعی ضروری است. نقش بیماریهای جسمی و اختلالات عصبی برخی درجات پرخاشگی ریشه در اختلالات جسمی، تومورهای مغزی یا آسیبهای سیستم عصبی مرکزی دارد که سطح برانگیختگی را بالا و بازداری را پایین میآورند.
با این حال، اختلالات روانی همچنان سهم بیشتری در ایجاد رفتارهای پرخاشگرانه دارند. لذا، بررسیهای جامع باید شامل ارزیابی صدمات جسمی نیز باشد. سبک زندگی، استرس و سوگدار بودن الگوی زندگی استرسزا، سطح برانگیختگی و بازداری خشم را تحت تأثیر قرار میدهد.
دکتر خداپرست فقدان و سوگ را نیز عاملی صدمهزا در شکلگیری خشم و پرخاشگری دانست و تأکید کرد که در جامعه ما با توجه به بافت احساسی مردم، مدیریت سوگ باید پیش از تبدیل شدن به عارضه بالینی، مداخلات درمانی و روانشناختی را تجربه کند. راهکارهای کنترل و درمان فراتر از دارودرمانی مداخلات درمانی با دقت بر علت و بستر ظهور پرخاشگری، سهم موثری در درمان دارند.
پرخاشگی ندرتاً با یک عامل واحد شکل میگیرد و ườ نتیجه تعامل عوامل متعدد است. اگرچه دارودرمانی در شرایط خاص (مانند ADHD) کارآمد است، اما نباید جایگزین درمانهای غیردارویی، بهویژه آموزش مهارتهای فرزندپروری به والدین، شود. خدمات روانپزشکی دانشگاهی با تعرفه دولتی دکتر خداپرست در پایان به خدمات های تحت پوشش دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی اشاره کرد.
این مراکز خدمات روانپزشکی، روانشناسی و آموزش فرزندپروری را با تعرفه دولتی ارائه میدهند. کلینیکهای تخصصی صدمات رفتاری و اجتماعی این دانشگاه، مراجع مناسبی برای درمان اثربخش مبتلا هستند.
