تأثیر جنگ ایران و اسرائیل بر تجارت منطقهای غرب آسیا تحلیل چالشها و فرصتهای ۲۰۲۵, غرب آسیا بهعنوان یکی از حیاتیترین مناطق استراتژیک جهان، با ذخایر عظیم انرژی و مسیرهای حیاتی تجارت جهانی، همواره تحت تأثیر تحولات امنیتی و سیاسی قرار داشته است. در سالهای اخیر، تشدید درگیریهای مستقیم و غیرمستقیم بین ایران و رژیم صهیونیستی، بهویژه در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵، موجی از نوسانات را در بافت تجاری منطقه ایجاد کرده است.
از اختلال در ترانزیت نفت تا فرار سرمایهگذاران و محدودیتهای تجارت آزاد، این منازعات در حال بازتعریف ساختار تجارت منطقهای هستند.
وضعیت کلی و شاخصهای پایه اقتصادی منطقه بر اساس گزارش بانک جهانی، حجم تجارت منطقهای غرب آسیا در سال ۲۰۲۳ به حدود ۷۰۰ میلیارد دلار رسیده که بخش اعظم آن مربوط به قطاع انرژی است. دادههای اداره اطلاعات انرژی آمریکا نشان میدهد عبور نفت از تنگه هرمز در سال ۲۰۲۵ به دلیل تنشها و تحریمها با افت ۱۰ درصدی به ۱۸ میلیون بشکه در روز رسیده است، یعنی دو میلیون بشکه کمتر از سال ۲۰۲۳.
قیمت نفت نیز در بازه ۶۵ تا ۹۰ دلار نوسان دارد که انعکاس عدم قطعیت در عرضه است. سرمایهگذاری مستقیم خارجی نیز نسبت به سال قبل با کاهش ۸ درصدی روبرو شده است.
تأثیرات منازعات بر مسیرهای حملونقل و سرمایهگذاری اختلال در ترانزیت انرژی و افزایش هزینهها تنگه هرمز بهعنوان گذرگاه نزدیک به ۲۰ درصد نفت جهان، در مرکز تهدیدهای امنیتی قرار گرفته است. افزایش ریسک باعث افزایش چشمگیر حق بیمه کشتیها و هزینههای حملونقل شده است. بر اساس گزارشها، زمان عبور ناوگان تا ۱۵ درصد افزایش یافته که مستقیماً بر قیمت نهایی کالاها و کندی چرخه تجاری اثر گذاشته است.
کاهش سرمایهگذاری خارجی و تغییر الگوی تجارت گزارش آنکتاد (UNCTAD) حاکی از کاهش ۸ درصدی سرمایهگذاری مستقیم خارجی در منطقه است. ایران بیشترین آسیب را دیده و صادرات غیرنفتی آن در ۲۰۲۴ حدود ۱۹ میلیارد دلار ثبت شده که نسبت به اوج ۲۰۱۹ کاهش یافته. در مقابل، رژیم صهیونیستی با توافقی اقتصادی، تجارت خود با امارات وبحرین را نزدیک به ۱۵ درصد افزایش داده.
امارات با تمرکز بر اقتصاد دیجیتال، ترانزیت و مناطق آزاد، رشد ۳.۵ درصدی برای ۲۰۲۵ پیشبینی کرده و عربستان سعودی نیز با وجود درآمدهای نفتی، چالشهای جذب سرمایه خارجی را تجربه میکند. کندی مسیر ادغام اقتصادی منطقهای پروژههای مولد همسواری نظیر شورای همکاری خلیج فارس و توافقات تجارت آزاد منطقهای، به دلیل تشدید تنشها متوقف یا دچار کندی شدهاند.
کشورهای منطقه به سمت سیاستهای انزواگرایانه و نگاه امنیتی به تجارت گرایش یافتهاند که مانع گسترش زنجیرههای ارزشافزوده منطقهای شده است. تحلیلی وضعیت کشورهای کلیدی در ۲۰۲۵ ایران درگیر تحریمها و هزینههای نظامی، با صادرات نفت زیر ۱.۷ میلیون بشکه و صادرات غیرنفتی ۱۹ میلیارد دلاری، اما پتانسیل گسترش بازارهای همسایه را دارد.
رژیم صهیونیستی با رشد ۱۵ درصدی روابط منطقهای و صادرات ۱۲۳ میلیارد دلاری، در بخش فناوری پیشرفت کرده اما دسترسی به برخی بازارها محدود است. امارات متحده عربی بهعنوان قطب منطقهای، با رشد ۳.۵ درصدی، تمرکز بر جذب سرمایه فناوری و گسترش مناطق آزاد دارد. عربستان سعودی با صادرات نفتی نزدیک ۱۰ میلیون بشکه و پروژههای چشمانداز ۲۰۳۰، اما با ریسک امنیتی و چالش بودجه روبروست.
ترکیه با حجم تجارت ۱۱۰ میلیارد دلاری (کاهش ۸ درصدی) تلاش میکند نقش واسطهای خود را حفظ کند. راهکارهای سیاستی برای تقویت تابآوری اقتصادی با وجود پیامدهای منفی، برخی کشورها فرصتهای نوظهور را نیز به کار گرفتهاند. برای مقابله با چالشهای ژئوپلیتیکی و افزایش تابآوری، تدوین راهکارهای زیر ضروری است تقویت دیپلماسی منطقهای میانجیگری برای کاهش تنشها و ایجاد بستر امن تجارت.
تنوعبخشی اقتصاد تمرکز بر صادرات غیرنفتی و سرمایهگذاری در فناوریهای نوین. بازآفرینی توافقات تجارت آزاد با تضمین امنیت سرمایه برای احیای رونق معاملات. توسعه زیرساختهای ترانزیت جانشین سرمایهگذاری بر شبکههای زمینی و دریایی امن و متنوع. حمایت از اقتصاد دیجیتال و نوآوری برای کاهش وابستگی به مدلهای سنتی تجارت.
