در گذشته، بخش بزرگی از جامعه فاقد حقوق پایه بودند و ملزم به کار اجباری برای اربابان یا حکام می‌بودند. با گذشت زمان و تحول نظام‌های اجتماعی در دو قرن اخیر، قوانین کار تدوین گردید تا روابط کارگر و کارفرما تنظیم و از حقوق کارکنان در برابر بیگاری صیانت شود. یکی از مهم‌ترین این حقوق، مرخصی است که امروزه در اکثر کشورهای جهان به عنوان یک حق قانونی پذیرفته شده است. قوانین مرخصی بر اساس نوع و شرایط کار متغیر است و مرخصی استحقاقی رایج‌ترین شکل آن برای تمامی افراد شاغل می‌باشد. در این مقاله به بررسی جامع این نوع مرخصی، انواع آن و ضوابط مربوطه می‌پردازیم.
مرخصی چیست و فلسفه وجود آن
مرخصی به معنای حق ترک کار در روزهای کاری است. بر اساس اصل ۴۳ قانون اساسی، نوع کار باید طوری باشد که فرد علاوه بر شغل، زمان کافی برای سایر جنبه‌های زندگی داشته باشد. از این رو، حق مرخصی در قوانین پایین‌دستی مانند قانون کار و قانون مدیریت خدمات کشوری گنجانده شده است.
🔗 بیشتر بخوانید: ۱۳ چالش رایج رهبری و راهکارهای مدیریت آن‌ها برای مدیران موفق
انواع مرخصی در قانون کار ایران
قانون کار ایران با هدف حمایت از کارگران و کارمندان در سال ۱۳۶۹ تصویب شد. در مواد ۶۲ تا ۷۴ این قانون، انواع مرخصی تعریف شده‌اند. برخی از این مرخصی‌ها اجباری‌اند (باید استفاده شوند یا معادل پول دریافت گردد) و برخی برای شرایط خاص مانند بیماری یا رویدادهای ناگهانی پیش‌بینی شده‌اند. از جمله مرخصی‌های قانون کار می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- مرخصی استحقاقی
- مرخصی ازدواج
- مرخصی زایمان
- مرخصی فوت اقوام درجه یک
- مرخصی بدون حقوق
- مرخصی شیردهی
- مرخصی حج
- مرخصی استعلاجی
مرخصی استحقاقی چیست؟
هر کارگر یا کارمندی که در طول سال بدون وقفه مشغول به کار باشد، حق ترک کار با حفظ حقوق را برای مدت مشخصی دارد که به آن «مرخصی استحقاقی» می‌گویند. واژه استحقاق به حقی اطلاق می‌شود که قانون‌گذار برای فرد تعیین کرده و کارفرما نمی‌تواند از آن کاسته یا سلب کند. بر اساس ماده ۶۴ قانون کار، این مرخصی شامل روزهایی از سال است که فرد شاغل می‌تواند بدون کسر از حقوق، در محیط کار حاضر نشود. این حق برای تمامی شاغلان در بخش‌های دولتی و خصوصی یکسان است. از آنجا که این مرخصی به صورت سالانه محاسبه می‌شود، به آن «مرخصی سالانه» نیز معروف است.
آخرین مطالب
- بازدید رئیسجمهور از دستاوردهای فناورانه کاراشاب در کنفرانس ملی مخابرات ۱۴۰۴
- یوتوب قابلیت ترقی کیفیت ویدیو با هوش مصنوعی را به اپلیکیشن تلویزیون اضافه کرد
- بهترین و احساسیترین انیمههای غمانگیز؛ ۱۰ اثر ماندگار برای اشکریزی
- قابلیت را به اضافه کرد؛ ساخت آواتار شخصی برای ویدیوهای هوش مصنوعی
- تأثیر مشکلات مالی والدین بر مهارتهای اجتماعی کودکان؛ نتایج یک تحقیق طولی
🔗 بیشتر بخوانید: ۱۱ ویژگی محیط کار مثبت و اهمیت تشکیل محل کار سالم
مدت مرخصی استحقاقی در قانون کار
طبق قانون کار، مدت این مرخصی دو و نیم روز در ماه یا ۲۶ روز در سال است که با احتساب روزهای جمعه در مجموع به ۳۰ روز (یک ماه) می‌رسد. روزهای تعطیل رسمی جزو ایام مرخصی محسوب نمی‌شوند. برای کار کمتر از یک سال، مرخصی به نسبت زمان کارکرد محاسبه می‌گردد.
برای مشاغل سخت و زیان‌آور، مدت مرخصی متفاوت است. افراد مشغول در این حرفه‌ها، ۳ روز در ماه (معادل ۵ هفته در سال) مرخصی دارند که در دو نوبت ۶ ماهه قابل استفاده است. برای کارگاه‌های کمتر از ۱۰ نفره، بر اساس آئین‌نامه ۱۹۱۰ قانون کار، مرخصی استحقاقی ۲۱ روز در سال خواهد بود.
امکان ذخیره مرخصی نیز وجود دارد. کارگران می‌توانند ۹ روز از مرخصی استفاده نشده را به سال بعد منتقل کنند. سایر روزهای باقی‌مانده محاسبه شده و معادل حقوق به کارگر پرداخت می‌شود. کارمندان دولت نیز می‌توانند تا ۱۵ روز از مرخصی سالانه خود را ذخیره نمایند.
انواع مرخصی استحقاقی
۱. مرخصی ساعتی
بر اساس ماده ۷۰ قانون کار، مرخصی کمتر از یک روز کاری، مرخصی ساعتی محسوب می‌شود. وقتی کارمند نیاز به غیبت چند ساعته دارد، می‌تواند مرخصی ساعتی (بین ۲ تا ۶ ساعت) درخواست دهد. اگر این مدت از ۶ ساعت تجاوز کند، به یک روز مرخصی روزانه تبدیل شده و از سهمیه مرخصی استحقاقی کسر می‌گردد.
۲. مرخصی پاس شیر (شیردهی)
ماده ۷۸ قانون کار، حق شیردهی را برای مادران دارای کودک زیر ۲ سال حفظ کرده است. این مادران می‌توانند به ازای هر ۳ ساعت کار، ۳۰ دقیقه برای شیردهی به نوزاد خود مرخصی بگیرند. در عمل، این مادران می‌توانند تا ۲ سالگی کودک، یک ساعت زودتر از محل کار خارج شوند.
۳. مرخصی کارگران فصلی
کارگر فصلی فردی است که تنها بخشی از سال به کار مشغول است. محاسبه مرخصی استحقاقی این گروه بر اساس ماده ۶۸ قانون کار و با دقت به ماه‌های کارکرد و توافق طرفین انجام می‌شود.
۴. مرخصی حج
ماده ۷۲ قانون کار، حق مرخصی تا یک ماه برای ادای فریضه حج واجب را پیش‌بینی کرده، به شرطی که فرد از مرخصی استحقاقی خود استفاده نکرده باشد. در صورت استفاده قبلی از مرخصی استحقاقی، می‌توان از مرخصی بدون حقوق برای حج بهره گرفت.
تفاوت مرخصی استحقاقی و استعلاجی
مرخصی استحقاقی و استعلاجی پرکاربردترین مرخصی‌ها هستند. مرخصی استعلاجی برای درمان و نقاهت کارمند یا کارگر تدوین شده است. بر اساس بند هفتم ماده ۲ قانون تأمین اجتماعی، هر فرد می‌تواند برای درمان بیماری یا نقاهت از این مرخصی استفاده کند. این مرخصی سقف زمانی ندارد و به میزان تجویز پزشک معالج قابل استفاده است، اما برای مرخصی‌های بیش از ۱۵ روز و بیش از ۶۰ روز، تایید پزشک معتمد یا کمیسیون پزشکی تأمین اجتماعی الزامی است. بدون این تایید، امکان دریافت حقوق و غرامت در طول مرخصی وجود نخواهد داشت.
اگر بیماری فرد سخت‌درمان باشد و مرخصی به یک سال برسد، مطابق قانون کار فرد به بازنشستگی پیش از موعد به علت از کار افتادگی و ناتوانی از کار کردن واجد شرایط می‌شود.
برای کارمندان دولت، مرخصی استعلاجی حداکثر تا ۴ ماه با گواهی پزشک معتمد قابل استفاده است و برای مدت‌های بیشتر نیاز به تایید شورای پزشکی وزارت بهداشت دارد. قوانین بازنشستگی پیش از موعد برای کارمندان دولت تابع مقررات وزارتخانه‌های مربوطه است.
قوانین مرخصی استعلاجی برای کارگران تحت پوشش تأمین اجتماعی و سایر سازمان‌های بیمه‌گر پیچیدگی‌های حقوقی خاص خود را دارد. در صورت نیاز به استفاده از این مرخصی، مطالعه مقررات سازمان بیمه‌گر یا مشورت با وکیل متخصص قانون کار توصیه می‌شود.
نکات مهم در مورد مرخصی استحقاقی
- بر اساس ماده ۶۲ قانون کار، روزهای تعطیل رسمی (مانند جمعه و روز کارگر ۱۱ اردیبهشت) جزو مرخصی محسوب نمی‌شوند و کارفرما حق کسر آن‌ها از مرخصی را ندارد. حقوق و مزایای این روزها به صورت کامل پرداخت می‌گردد.
- در صورت اختلاف بین کارگر و کارفرما بر سر مرخصی، مرجع حل اختلاف اداره کار است.
- در صورت استعفا یا ترک کار، دستمزد مرخصی‌های ذخیره‌شده از بین می‌رود (مگر موارد قانونی خاص).
- مطابق ماده ۷۱، در موارد بازنشستگی، از کار افتادگی، تعطیلی کارگاه یا فوت کارگر، مطالبات مرخصی به کارگر یا وارثان پرداخت می‌شود.
- اگر فرد در طول مرخصی استحقاقی بیمار شود، می‌تواند مرخصی خود را به استعلاجی تبدیل کند تا سهمیه استحقاقی حفظ گردد.
- بر اساس ماده ۶۹ قانون کار، امکان جابه‌جایی مرخصی بین کارگران وجود دارد.
سوالات متداول
۱. مرخصی استحقاقی چیست؟
حق ترک کار هر فرد شاغل به مدت دو و نیم روز در ماه (معادل ۳۰ روز در سال) که با حفظ حقوق به او تعلق می‌گیرد.
۲. مرخصی استحقاقی چند نوع دارد؟
این مرخصی شامل انواعی نظیر مرخصی ساعتی، مرخصی شیردهی و مرخصی ادای حج می‌شود.
۳. آیا روزهای تعطیل جزو مرخصی استحقاقی محسوب می‌شوند؟
خیر؛ بر اساس قانون کار، روزهای تعطیل رسمی از مرخصی استحقاقی کسر نمی‌شوند.
۴. آیا امکان ذخیره مرخصی استحقاقی وجود دارد؟
بله؛ کارگران می‌توانند ۹ روز و کارمندان دولت تا ۱۵ روز از مرخصی خود را برای سال بعد ذخیره کنند.
۵. تفاوت مرخصی استحقاقی و استعلاجی چیست؟
مرخصی استحقاقی حق همه شاغلان است بدون توجه به وضعیت سلامتی، اما مرخصی استعلاجی مختص زمانی است که فرد بیمار باشد و نیازمند درمان یا نقاهت باشد.
۶. آیا سربازان مرخصی استحقاقی دارند؟
برای سربازان در طول دوره سربازی اجباری، قانون خاصی در مورد مرخصی استحقاقی تعریف نشده و اعطای مرخصی به نظر فرمانده پادگان بستگی دارد.
