تحلیل جامع پوپولیسم ریشهها، انواع و تأثیر بر سیاست جهانی, پوپولیسم یا عوامگرایی یک پدیده سیاسی پیچیده است که در طول تاریخ مدرن بارها شکل حکومتها و جنبشهای اجتماعی را تغییر داده است. این رویکرد بر تضاد میان مردم عادی و نخبههای فاسد تأکید دارد و رهبران آن سعی میکنند خود را تنها نماینده واقعی اراده ملت معرفی کنند. در این مقاله به بررسی ریشههای تاریخی، گونههای مختلف و وضعیت کنونی این جریان در سطح جهان میپردازیم.
تعریف پوپولیسم و ماهیت عوامگرایی واژه پوپولیسم ریشه در کلمه لاتینی به معنای مردم دارد و در ادبیات سیاسی به معنای عوامگرایی به کار میرود. محققان علوم سیاسی اگرچه تعاریف متعددی ارائه کردهاند، اما رایجترین رویکرد تعریف ایدهمحور است.
ر تقسیم میکنند.
آنها مردم را بر اساس ویژگیهایی مانند طبقه اجتماعی-اقتصومی، قومیت یا ملیت تعریف میکنند، در حالی که نخبه را نهادی بیشکل از نهادهای سیاسی، اقتصادی، رسانهای و فرهنگی میدانند که منافع گروههای ذینفع (مانند شرکتهای بزرگ، مهاجران یا اتحادیهها) را بر منافع اکثریت ترجیح میدهند.
بروز دهد. تفاوت پوپولیسم با عوامفریبی و فرصتطلبی سیاسی باید میان پوپولیسم به عنوان یک سبک سیاسی و عوامفریبی به عنوان یک رویکرد منفی تمایز قائل شد.
عوامفریبی به معنای ارائه وعدههای ساده، پرآبوتاب و غیرواقعبینانه برای مسائل پیچیده است تا رضایت رأیدهندگان جلب شود، بدون در نظر گرفتن پیامدهای بلندمدت. همچنین برخی اقتصاددانان پوپولیسم را با سیاستهای مالی انبساطی (افزایش هزینهها از طریق وامهای خارجی به جای مالیات) همارز میدانند که اغلب به تورم و بحران اقتصادی منجر میشود.
پوپولیسم در قالب دموکراتیک خود، نمایندگی واسطهدار را رد کرده و از دموکراسی مستقیم و تقویت قدرت شهروندان عادی از طریق اصلاحات حمایت میکند. تاریخچه پوپولیسم در ایالات متحده آمریکا ریشههای پوپولیسم سازمانیافته در آمریکا به اواخر قرن نوزدهم و تشکیل حزب پوپولیست (حزب خلق) در سال ۱۸۹۲ برمیگردد، هرچند اندرو جکسون (ریاستجمهوری ۱۸۲۹-۱۸۳۷) به عنوان اولین رئیسجمهور با سبک پوپولیستی شناخته میشود.
اندرو جکسون الگوی اولیه رهبر پوپولیست جکسون با شعار رئیسجمهور خلق، مخالفت شدید با نهادهای مالی موجود مانند بانک دوم آمریکا و بانک ملی را نماد مبارزه با فساد نخبهها کرد. او معتقد بود ثروتمندان و قدرتمندان قوانین را برای منافع خود منحرف میکنند. رویکرد ضدمؤسسهای او و استفاده مستقیم از حمایت مردمی، الگویی شد که بعدها رهبرانی مانند هوی لانگ و دونالد ترامپ از آن پیروی کردند.
حزب پوپولیست (۱۸۹۲-۱۹۰۸) اولین تجربه حزبی این حزب با پایهگذاری کشاورزان جنوب و غرب آمریکا ظهور یافت. برنامههای آن شامل کنترل نرخ حملونقل راهآهن، ممنوعیت مالکیت زمین توسط اتباع خارجی، حمایت از سیاستهای ممنوعیت الکل و مقابله با مونوپلها بود. نقش زنان در سازماندهی و تبلیغات این حزب بسیار پررنگ بود، هرچند حق رأی ندارند.
با وجود موفقیتهای اولیه، ناخواسته نژادپرستی در جنوب و ناتوانی در جذب رأیدهندگان شمالی باعث انحطاط و انحلال حزب در ۱۹۰۸ شد. هوی لانگ پوپولیسم در عصر رکود بزرگ هوی لانگ، فرماندار و سناتور لوئیزیانا، در دهه ۱۹۳۰ با شعار تقسیم ثروت و مبارزه با مونوپلهای نفتی (استاندارد اوایل راکفلر)، موج عظیمی از حمایت مردمی را برانگیخت. او با افزایش مالیات بر ثروتمندان، بودجه آموزش و زیرساختها را تامین کرد.
برنامههای او فراتر از نیو دیل روزولت بود، اما ترور او در ۱۹۳۵ این جنبش را خاتمه داد. جورج والاس پوپولیسم نژادپرست و جداییطلب والاس در دهه ۱۹۶۰ با مواضع جداییطلبانه و مقاومت در برابر یکپارچهسازی نژادی در دانشگاه آلاباما، جنبه تاریک پوپولیسم راستگرا را نمادین کرد. اگرچه بعدها مواضع خود را تعدیل کرد، اما او نشان داد که پوپولیسم چگونه میتواند به ابزار تقویت نژادپرستی و تقسیم جامعه تبدیل شود.
پوپولیسم در قرن بیست و یکم موج جدید قرن حاضر شاهد احیای پوپولیسم در هر دو جناح چپ و راست در دموکراسیهای تثبیتشده است. جنبش چای پوپولیسم محافظهکار جدید این جنبش در ۲۰۰۹ به عنوان واکنش به سیاستهای باراک اوباما شکل گرفت. با تمرکز بر تئوریهای توطئه و کاهش دولت، حزب جمهوریخواه را به سمت لیبرترینیسم راست سوق داد و زمین را برای ظهور دونالد ترامپ هموار ساخت.
برنی سندرز پوپولیسم چپگرای دموکراتیک کمپینهای سندرز در ۲۰۱۶ و ۲۰۲۰ با تمرکز بر نابرابری درآمد، سیستم بهداشت عمومی و مالیات بر ثروتمندان، پوپولیسم چپگرا را در آمریکا زنده کرد. او نخبهها را شرکتهای بزرگ و والاستریت معرفی کرد و از جهانیسازی و مداخلهگرایی نظامی انتقاد کرد. دونالد ترامپ اوج پوپولیسم راستگرای ملیگرا ترامپ در ۲۰۱۶ با شعار آمریکا را دوباره ک کن (MAGA)، پوپولیسم را به قدرت رساند.
ویژگیهای ین او شامل ضدمهاجرتی، حمایتی از حمایتی، انزواطلبی، تحقیر رسانهها و نهادهای قضایی، و ارائه خود به عنوان صدای تنها مردم واقعی در برابر دولت عمیق بود. رئاست جمهوری او نشان داد پوپولیسم چگونه میتواند هنجارهای دموکراتیک لیبرال را به چالش بکشد. گونههای پوپولیسم راستگرا در برابر چپگرا پوپولیسم یک بافت واحد نیست؛ ایدئولوژی میزبان (میزبان) جهتگیری آن را تعیین میکند.
پوپولیسم راستگرا بومیگرایی، ناسیونالیسم و ضدمهاجرتی این جریان بر بومیگرایی تأکید دارد اعتقادی که کشور تنها متعلق به بومیان است و غریبهها (مهاجرین، اقلیتها) تهدیدی برای هویت ملیاند. کاس ماد، محقق مشهور، این را ترکیب پوپولیسم، ناسیونالیسم و استبداد مینامد. در اروپا، احزاب پوپولیست راست (مانند لیگ در ایتالیا، الجبهه ملی در فرانسه، در آلمان) مخالف اتحادیه اروپا، مهاجرین مسلمان و جهانیسازی هستند.
در آمریکا، این گرایش با انکار تغییرات اقلیمی، ملیگرایی فرهنگی و شوونیسم رفاه (رفاه فقط برای بومیان لایق) همراه است. پوپولیسم چپگرا برابری اقتصادی، عدالت اجتماعی و ضدجهانیسازی پوپولیسم چپ (مانند پودموس در اسپانیا، سیریزا در یونان، یا جنبش اشغال والاستریت) نخبهها را نخبگان اقتصادی (بانکها، شرکتهای چندملیتی) میداند. آنها بر توزیع مجدد ثروت، حقوق کارگران، برابری نژادی و جنسیتی، و دموکراسی مشارکتی تأکید دارند.
برخلاف راست، ملیت را بر اساس شهروندی و ارزشهای مشترک تعریف میکنند، نه قومیت یا نژاد. انتقاد از جهانیسازی نوینلیبرال و مداخلههای نظامی آمریکا از ارکان این جریان است. ویژگیهای ساختاری و روانشناختی پوپولیسم بنجامین موفیت در کتاب ظهور جهانی پوپولیسم ویژگیهای کلیدی را تشریح میکند ضدکثرتگرایی پوپولیستها کثرتگرایی را رد میکنند؛ فقط اراده مردم واقعی مشروع است. مخالفان، دشمنان ملت محسوب میشوند.
بیاعتمادی به نهادها ترویج تئوریهای توطئه، حمله به قوه قضاییه، رسانهها، دانشگاهها و سازمانهای بینالمللی. مدیریت بحران مداوم رهبران پوپولیست به حفظ حالت اضطراری میکوشند تا مردم در ترس از تهدیدات خارجی/داخلی بمانند. رهبری کاریزماتیک و شخصیسازی قدرت رهبر تجسم اراده مردم است (من مردم هستم – هوگو چاوز). احزاب سیاسی به ماشینهای انتخاباتی رهبر تقلیل مییابند.
سلیقه اقتدارگرایانه تمایل به تمرکز قدرت، تضعیف توازن قوا، و محدود کردن آزادیهای مدنی به نام اراده اکثریت. وضعیت پوپولیسم در سطح جهان (۱۹۹۰ تا کنون) بر اساس گزارشهای موسسه تونی بلر برای تغییرات جهانی، قدرت پوپولیستها در سطح جهان از ۱۹۹۰ تا به امروز به شدت افزایش یافته است.
پوپولیسم دیگر مختص دموکراسیهای جوان آمریکای لاتین یا اروپای شرقی نیست، بلکه در قلب دموکراسیهای غربی تثبیتشده (آمریکا، بریتانیا، فرانسه، آلمان، ایتالیا) ریشه دوانده است. مطالعه موردی مجارستان و ویکتور اوربان اوربان از ۲۰۱۰ با حزب فیدس، مدل دموکراسی غیرلیبرال را پیادهسازی کرده است. انتخابات برگزار میشود اما میدان بازی ناعادلانه است تسلط بر رسانهها، سرکوب قوه قضاییه و آکادمی، سیاستهای ضدمهاجرتی و ضدLGBTQ+ شدید.
او با ائتلاف احزاب مخالف در ۲۰۲۲ نیز پیروز شد، نشاندهنده استحکام ماشین پوپولیستی است. مطالعه موردی برزیل و ژائیر بولسونارو بولسونارو (۲۰۱۹-۲۰۲۲) نماد پوپولیسم راست افراطی در برزیل بود. تحسین دیکتاتوری نظامی، انکار علم در مدیریت کووید-۱۹، تخریب سیستم رأیدهی الکترونیکی و حمله به مؤسسات دموکراتیک (مطبوعات، قوه قضاییه) از ویژگیهای دوره او بود.
شکست او در ۲۰۲۲ و عدم واجد شرایطی شدن برای انتخابات تا ۲۰۳۰، نشاندهنده مقاومت نهادهای دموکراتیک برزیلی بود. سخن پایانی چالش پوپولیسم برای دموکراسی لیبرال پوپولیسم معاصر، به ویژه در قالب اقتدارگرایانه، چالش جدی برای دموکراسی لیبرال است. با ادعای تجسم اراده عمومی، آنها نهادهای میانی (احزاب، پارلمان، قوه قضاییه مستقل، رسانههای آزاد) را که ضمانت اجرای قانون و حفظ حقوق اقلیتهاست، خالی از محتوا میکنند.
انتخابات به تالار تایید رهبر تبدیل میشود، نه مکانیزم پاسخگویی. ترکیب ناسیونالیسم افراطی، عوامفریبی اقتصادی، توطئهافکنی و قربانیسازی اقلیتها، ابزارهای تثبیت قدرت رهبران پوپولیست است. درک دقیق مکانیزمهای این پدیده، پیششرط دفاع از دموکراسی مشارکتگرا، قانونگرایی و حقوق بشر در قرن بیست و یکم است.
