یکی از جذابیت‌های مطالعه کتاب یا گوش دادن به خاطرات، توانایی تصور توصیفات و رویدادهای شنیده شده است. تصویرسازی ذهنی برای بسیاری از افراد ابزاری برای تولید ایده‌های نوین یا حل چالش‌هاست. با این حال، همه انسان‌ها از این قابلیت برخوردار نیستند و برخی دچار ناتوانی در فکر و خیال‌پردازی هستند. بررسی‌های علمی درباره این افراد، محققان را با پرسشی جدید روبرو ساخت: آیا بزرگ‌تر بودن مردمک چشم نشانه قدرت تخیل بیشتر است؟ اگر شما هم درباره ارتباط اندازه مردمک با توانایی تخیل کنجکاو هستید، در ادامه با ما همراه بمانید تا از این راز پرده برداریم.
عوامل موثر بر اندازه مردمک چشم
مردمک چشم اندازه ثابتی ندارد و تغییرات آن به منظور بهینه‌سازی دید محیط اطراف رخ می‌دهد. در ادامه مهم‌ترین عوامل موثر بر تحولات اندازه مردمک را مرور می‌کنیم.
۱. شدت نور محیط
اگر به عکاسی علاقه‌مند باشید، حتماً نام دیافراگم دوربین را شنیده‌اید. این بخش با باز و بسته شدن بر اساس نور محیط، شرایط ثبت عکس باکیفیت را فراهم می‌کند؛ مکانیزمی که از عملکرد مردمک چشم الهام گرفته شده است. نور محیط از علل اصلی تغییر اندازه مردمک است. در مکان‌های تاریک یا روزهای بارانی مردمک گسترش می‌یابد، در حالی که در محیط‌های پرنور و آفتابی، کوچک‌تر و تنگ‌تر می‌شود. این تغییر جهت بهبود کیفیت دید اجسام و محیط است.
🔗 بیشتر بخوانید: علائم ناامنی در رابطه + ۸ راهکارهای مقابله با آن_اسپایدر
۲. محرک‌های شناختی و احساسی
برخلاف تصور رایج، نور تنها عامل تعیین‌کننده اندازه مردمک نیست. رفتارهای شناختی نیز نقشی در انبساط یا انقباض آن دارند. برای مثال، برانگیختگی جنسی و تحریک‌های احساسی می‌توانند اندازه مردمک را تغییر دهند؛ به طوری که در علم زبان بدن، مشاهده مردمک می‌تواند نشان‌دهنده صداقت فرد باشد. همچنین، تمرکز عمیق بر فعالیتی که نیازمند دقت بالا است، سیستم عصبی سمپاتیک را فعال کرده و باعث انبساط مردمک می‌شود. این ویژگی ریشه در تکامل انسان اولیه دارد؛ زمانی که اجداد ما در شب از شکارچیان فرار می‌کردند، انبساط مردمک برای دید بهتر و زنده موندن حیاتی بود.
۳. نقش تخیل در تغییر اندازه مردمک
پزشکان به افرادی که دچار مشکل تصویرسازی ذهنی نیستند، «غیرآفانتاز» (Non-Aphantasic) می‌گویند. در مقابل، افراد مبتلا به «آفانتازیا» (Aphantasia) توانایی فکر و خیال‌پردازی ندارند، هرچند خلاقیت آنها دچار نقص نیست.
محققان دانشگاه پرینستون در سال ۲۰۲۱ آزمایش‌هایی بر روی افراد غیرآفانتاز انجام دادند. آنها اندازه مردمک شرکت‌کنندگان را در حین خواندن جملات ساده و جملات استعاری سنجیدند. در آزمایش اول، شرکت‌کنندگان ضرب‌المثل‌ها و جملات با آرایه‌های ادبی خواندند که نیازمند پردازش معنایی و تصویرسازی بود، در حالی که آزمایش دوم شامل جملات ساده با معنای یکسان بود که نیازی به قوه تخیل نداشت.
نتایج نشان داد که در آزمایش اول، مردمک شرکت‌کنندگان به طور قابل توجهی بزرگ‌تر شده بود، در حالی که در آزمایش دوم تغییری محسوس رخ نداد. در سال ۲۰۲۲، تحقیقات تکمیلی آشکار ساخت که حتی نوع تصویرسازی ذهنی نیز بر اندازه مردمک اثر می‌گذارد؛ تصور فضایی روشن و پرنور، انبساط مردمک را بیش از تصور فضایی تیره افزایش می‌دهد.
قدرت تخیل بیشتر، مردمک بزرگ‌تر
دانشمندان دانشگاه نیو ساوت ولز استرالیا با تحقیقات گسترده‌تری، به این نتیجه رسیدند که شفافیت تصویر ذهنی با میزان تغییر اندازه مردمک در ارتباط مستقیم است. هرچه قدرت تخیل فرد قوی‌تر باشد، در حین تجسم تصاویر ذهنی، مردمک‌هایش بیشتر انبساط می‌یابد.
برای اثبات این نظریه، آزمایشی بر روی دو گروه آفانتاز و غیرآفانتاز طراحی شد. در مرحله اول، عکس‌العمل مردمک به دیدن تصاویر گوناگون (روشن و تیره) ثبت شد. نتایج نشان داد هر دو گروه امتیاز یکسانی کسب می‌کنند، که دقت اندازه‌گیری‌ها را تایید می‌کرد.
در مرحله بعد، شرکت‌کنندگان خواسته شدند اشیاءی را که در زندگی واقعی دیده بودند، در ذهن تجسم کنند. آنها عینک‌های مخصوصی به چشم داشتند که تغییرات مردمک را ثبت می‌کرد و باید شفافیت تصویر ذهنی خود را گزارش دهند. همان‌طور که پیش‌بینی می‌شد، افراد آفانتاز نتوانستند شفافیت تخیل خود را گزارش دهند و مردمک آنها تغییری نکرد، در حالی که افراد غیرآفانتاز با گزارش تصویرسازی آسان، انبساط چشمگیر مردمک داشتند.
🔗 بیشتر بخوانید: ngo چیست؟ انواع، ویژگی‌ها و نحوه فعالیت_اسپایدر
منافع تحقیق در ارتباط قدرت تخیل و مردمک چشم
شاید در نگاه اول بررسی این ارتباط بی‌فایده به نظر برسد، اما محققان اهمیت آن را تأکید می‌کنند. ربکا کیوگ، از پژوهشگران این پروژه، می‌گوید: «نتایج این پژوهش نشان‌دهنده گستردگی ذهن انسان است که فراتر از چشم ما می‌ماند.» سنجش قدرت تخیل از طریق مردمک، به ما یادآوری می‌کند که توانایی فکر و یادآوری در همه افراد یکسان نیست.
جوئل پیرسون، از محققان دانشگاه نیو ساوت ولز، اکنون بر پایه این یافته‌ها در حال طراحی روشی آنلاین برای سنجش درجات مختلف تصویرسازی ذهنی و تشخیص آفانتازیا است. این ابزار می‌تواند برای بهبود کیفیت زندگی افراد مبتلا سودمند باشد.
اندازه‌گیری درجات تصویرسازی ذهنی با پایش تغییرات مردمک، درک عمیق‌تری از تخیل انسان، این قابلیت شگفت‌انگیز، به ما می‌دهد. احتمالاً این پژوهش‌ها به پاسخ دادن به پرسش قدیمی محققان کمک کند که چرا افراد آفانتاز اگرچه قادر به تخیل نیستند، اما خلاق هستند. این افراد بدون نیاز به تصویرسازی ذهنی، از خلاقیت خود بهره می‌برند؛ حقیقتی که همچنان چالش‌برانگیز است. محققان قصد دارند در آینده مکانیزم‌های بهره‌گیری از خلاقیت و ارتباط آن با تغییرات مردمک را بیشتر بررسی کنند.
پاسخ به سوالات رایج درباره رابطه مردمک بزرگ‌تر و تخیل قوی‌تر
اندازه مردمک چه ارتباطی با قوه تخیل دارد؟
مطالعات نشان می‌دهند که هنگام تصویرسازی صریح ذهنی، مردمک‌ها انبساط می‌یابند. این بدان معناست که فردی با تخیل قوی، در طول فعالیت‌های خلاقانه، مردمک‌های بزرگ‌تری دارد.
آیا می‌توان با نگاه به اندازه مردمک، میزان قدرت تخیل را سنجید؟
هرچند تغییر اندازه مردمک می‌تواند نشان‌دهنده میزان تصویرسازی ذهنی باشد، اما رابطه مستقیم و قطعی با میزان تخیل وجود ندارد. این یکی از شاخص‌هایی است که محققان برای مطالعه فرآیندهای شناختی از آن بهره می‌برند.
🔗 بیشتر بخوانید: ۶ نظر ساده برای کنار گذاشتن تنبلی + ۵ تاثییر تنبلی روی دانش‌آموزان چیست_اسپایدر
آیا داشتن مردمک‌های بزرگ‌تر در حالت عادی به معنی هوشمندتر بودن است؟
به طور کلی، اندازه بزرگ‌تر مردمک در حالت پایه با نمرات بالاتر در آزمون‌های شناختی همبستگی داشته است. بنابراین، می‌تواند با توانایی‌های بهتر در دقت، حافظه و استدلال مرتبط باشد، هرچند این رابطه یک‌طرفه و قطعی نیست.
آیا مردمک همه افراد نشانه‌های قدرت تخیل را نشان می‌دهد؟
مردمک اکثر افراد در حین فکر و تصویرسازی ذهنی تغییر اندازه می‌دهد. با این حال، افراد مبتلا به آفانتازیا ممکن است چنین تغییراتی را تجربه نکنند.
آیا برای این اطلاعات کاربرد عملی نیز وجود دارد؟
بله. درک رابطه اندازه مردمک با وظایف شناختی می‌تواند در محیط‌های آموزشی، ارزیابی‌های روانشناختی و طراحی تجربه کاربری مفید باشد. اما اگر به دنبال کاربرد روزمره هستید، پاسخ احتمالاً منفی خواهد بود.
نکته: این سوالات و پاسخ‌ها بر پایه تحقیقات و یافته‌های جاری علوم شناختی تدوین شده‌اند و نباید جایگزین مشوره پزشکی محسوب شوند.
خلاصه مطلب
با توجه به مطالب بالا، می‌توان نتیجه گرفت که مردمک بزرگ‌تر در حین تصویرسازی، نشانه قدرت تخیل بیشتر است؛ البته با شرط انجام سنجش در شرایط نور ثابت و بدون محرک‌های شناختی جانبی. هرچه تصویرسازی‌های ذهنی شفاف‌تر و جزئیات‌دارتر باشند، انبساط مردمک نیز بیشتر خواهد بود. نظر شما چیست؟ آیا به ارتباط بین اندازه مردمک چشم و قدرت تخیل باور دارید؟
